To Δοξαστικό «Των Αγίων Πατέρων ο χορός…»

Των αγίων Πατέρων ο χορός

εκ των της οικουμένης περάτων συνδραμών

 Πατρός, και Υιού, και Πνεύματος αγίου

μίαν ουσίαν εδογμάτισε και φύσιν,

και το μυστήριον της θεολογίας

 τρανώς παρέδωκε τη Εκκλησία·

 ούς ευφημούντες εν πίστει, μακαρίσωμεν λέγοντες·

Ω θεία παρεμβολή, θεηγόροι οπλίται, παρατάξεως Κυρίου,

αστέρες πολύφωτοι, του νοητού στερεώματος,

της μυστικής Σιών οι ακαθαίρετοι πύργοι,

τα μυρίπνοα άνθη του Παραδείσου,

τα πάγχρυσα στόματα του Λόγου,

Νικαίας το καύχημα, οικουμένης αγλάισμα,

εκτενώς πρεσβεύσατε, υπέρ των ψυχών ημών

 

Ιστορία του δοξαστικού

Το δοξαστικό «Των Αγίων Πατέρων ο χορός» είναι ποίημα του Μητροπολίτη Γεωργίου Νικομηδείας (+880), ο οποίος έζησε  τον Θ΄ αιώνα. Ο Γεώργιος υπήρξε διάκονος και Χαρτοφύλακας της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας και συνομιλητής του Πατριάρχη Φωτίου του Μεγάλου. Ο Φώτιος είναι ο Πατριάρχης ο οποίος απέστειλε τους Μεθόδιο και Κύριλλο για τον ευαγγελισμό των Σλάβων.

Το δοξαστικό αυτό έχει μελοποιηθεί από μελοποιούς όλων των περιόδων της βυζαντινής μελοποιΐας.

Την τελική του μορφή, στο αργοσύντομο στιχη-ραρικό μέλος, θα την λάβει κατά την περίοδο των εξηγήσεων, από τον περιώνυμο Πέτρο Λαμπαδάριο. Αυτό το μέλος χρησιμοποιείται βασικά μέχρι σήμερα, λαμβάνοντας ασφαλώς και διάφορες μελικές μορφές λόγω των διαφόρων διασκευών.

Πέτρος Λαμπαδάριος: Δομέστικος της Μεγάλης Εκκλησίας απὀ το 1764 έως το 1771, λαμπαδάριος από το 1771 έως τον θάνατό του από πανώλη το 17775. Από τις μεγαλύτερες μορφές στην ιστορία της ψαλτικής τέχνης, θεωρείται η τέταρτη πηγή της. Η παραγωγή του είναι εκπληκτική, τόσο σε όγκο όσο και ποιότητα. Το έργο του αποτελεί την σπονδυλική στήλη του σημερινού ρεπερτορίου της ψαλτικής τέχνης.

 

 

Θεολογικό περιεχόμενο του δοξαστικού

Κατά την περίοδο της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, όταν πρόκυπτε κάποιο πρόβλημα στους κόλπους της Εκκλησίας, ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου, πραγματοποιούσε σύγκληση συνόδου επισκόπων από όλα τα μέρη, για να βρεθεί η λύση του προβλήματος. Μετά την Ανάσταση του Χριστού, προέκυψαν διάφορα προβλήματα και διχογνωμίες σχετικά με το πρόσωπό Του. Πώς γίνεται να είναι Θεός και να γεννιέται από άνθρωπο; Ποια η σχέση του Χριστού με το Θεό; Σε όλα αυτά τα ερωτήματα, προσπάθησαν οι 318 Πατέρες της Εκκλησίας να δογματίσουν την αλήθεια γύρω από το πρόσωπο του Χριστού.

Το ιδιόμελο δοξαστικό αναφέρεται στους Πατέρες οι οποίοι συμμετείχαν και εδογμάτισαν στις Οικουμενικές Συνόδους. Ψάλλεται τρείς φορές κατά την διάρκεια του εκκλησιαστικού έτους:

α. Την Κυριακή του Οκτωβρίου η οποία συμπίπτει μεταξύ ια΄ και ιζ΄ του μηνός, κατά την οποία τιμώνται οι Πατέρες της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου. Η Οικουμενική Σύνοδος συνήλθε στη Νίκαια της Βιθυνίας από τις 24 Σεπτεμ-βρίου έως τις 13 Οκτωβρίου 787 μ.Χ., με πρωτοβουλία της αυτοκράτειρας Ειρήνης, η όποια ασκούσε χρέη αντιβασιλέως. Υπό την προεδρία του Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Αγίου Ταρασίου συγκεντρώθηκαν 350 ορ-θόδοξοι επίσκοποι, και σε αυτούς προστέθηκαν άλλοι δεκαεπτά ιεράρχες, οι όποιοι αποκήρυξαν την αίρεση των εικονομάχων.

β. Την Στ΄ Κυριακή μετά το Πάσχα, κατά την οποία τιμώνται οι 318 Πατέρες της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου, η οποία συνεκλήθη από τον Μέγα Κωνσταντίνο το 325 στη Νίκαια της Βιθυνίας και απεφάνθη ότι ο Χριστός είναι Θεός, ομοούσιος με τα άλλα δύο πρόσωπα της Τριαδικής Θεότητας. Συνέταξε επίσης Σύμβολο της Νίκαιας, καθιέρωσε τον όρο ομοούσιος και όρισε την ημε-ρομηνία εορτασμού του Πάσχα. Το ποιητικό κείμενο του δοξαστικού αναφέρει «Νικαίας το καύχημα». Στις άλλες περιπτώσεις το κείμενο διαμορφώνεται σε «Εκκλησίας το καύχημα».

γ. Την Κυριακή του Ιουλίου η οποία συμπίπτει μεταξύ ιγ΄ και ιθ΄ του μηνός, κατά την οποία τιμώνται οι Πατέρες της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου. Η Σύνοδος συγκλήθηκε από τον Αυτοκράτορα Μαρκιανό και τη σύζυγό του, Αυγούστα Πουλχερία το 451 στη Χαλκηδόνα. Αποτελείτο από 650 επισκόπους και καταπολέμησε τη διδασκαλία του Μονοφυσιτισμού, η οποία, με πρω-τεργάτη τον αρχιμανδρίτη Ευτυχή, δίδασκε ότι η θεία φύση του Χριστού απορρόφησε πλήρως την ανθρώπινη.

δ. Γενικά η Εκκλησία εορτάζει τους Αγίους Πατέρες σε διάφορες ημερομηνίες:

i. Την εβδόμη Κυριακή από του Πάσχα τους 318 Θεοφόρους Πατέρες της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου.

ii. Στις 22 Μαΐου τους 150 Πατέρες της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου.

iii. Την 9η Σεπτεμβρίου τους 200 Πατέρες της Γ΄ Οικουμενικής Συνόδου. iv. Στις 11 Ιουλίου τους 630 Πατέρες της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου.

v. Στις 25 Ιουλίου τους 165 Πατέρες της Ε΄ Οικουμενικής Συνόδου.

vi. Στις 14 Σεπτεμβρίου τους 170 Πατέρες της ΣΤ΄ Οικουμενικής Συνόδου.

vii. Στις 11 Οκτωβρίου τους 367 Πατέρες της Ζ’ Οικουμενικής Συνόδου.

viii. Στις 16 Ιουλίου τους Πατέρες των έξη πρώτων Οικουμενικών

Οι Πατέρες είναι κυρίως οι επίσκοποι, αλλά και άλλοι κληρικοί, οι οποίοι συνέδραμαν στις Οικουμενικές Συνόδους από όλες τις χριστιανικές περιοχές. Το δοξαστικό αναφέρεται κατ’ εξοχήν στα δογματικά θέματα της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου, αλλά χρησιμοποιείται και για την υμνολόγηση των Πατέρων των άλλων δύο Συνόδων.

Η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος εδογμάτισε για την θεότητα του Ιησού Χριστού, η οποία αμφισβητήθηκε από τον Άρειο, ο οποίος έλεγε ότι ο Χριστός είναι κτίσμα, χρησιμοποιώντας την φράση «ἦν ποτε, ὅτι οὐκ ἦν», δηλαδή ότι υπήρξε καιρός κατά τον οποίο ο Χριστός δεν υπήρχε, άρα δεν είναι Θεός, αλλά κοινός άνθρωπος. Η Σύνοδος αποφάνθηκε ότι ο Χριστός είναι Θεός, ομοούσιος με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα: «Πατρός, καὶ Υἱοῦ, καὶ Πνεύματος ἁγίου μίαν οὐσίαν ἐδογμάτισε καὶ φύσιν»9.

Έτσι οι Πατέρες της Α΄ Συνόδου ονομάζονται θεοφόροι, διότι μίλησαν για το ομοούσιο της τριαδικής θεότητας. Ευφημούνται από τους πιστούς και μακαρίζονται.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

O ‘Oσιος Μωϋσής ο Γέρων (βιβλιοπαρουσίαση)

ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Κυκλοφόρησε από την Ιερά Μονή της Αγίας Τριάδος Εξαμιλίων Κορίνθου καλαίσθητο βιβλίο 95 σελίδων, με τίτλο-Ο ΟΣΙΟΣ ΓΕΡΩΝ ΜΩΥΣΗΣ .Πρόκειται για τον νεοφανή Όσιο  Γέροντα Μωυσή τον λεγόμενο Τρυπητήνια, τον οποίο η          Ιερά Σύνοδος ΓΟΧ, υπο τον Αρχιεπίσκοπο Παχώμιο, κατέταξε στις αγιολογικές δέλτους  της Ορθοδόξου Εκκλησίας με ημερομηνία μνήμης την 15η Ιουνίου  και του οποίου  χαριτόβρυτα και μυροβλύζοντα  λέίψανα του Οσίου βρίσκονται στην Ιερά Μονή της Αγίας Τριάδος.

Το βιβλίο περιλαμβάνει

Α. Συνοδική έγκριση της ασματικής ακολουθίας του Οσίου Γεροντος

Β. Εισαγωγικό σημείωμα του Αρχιεπισκόπου ΓΟΧ Παχωμίου.

Γ. Σύντομος βιογραφία του Οσίου Γέροντος Μωυσέως, κατανεμημένη σε δεκατρείς(13) ενότητες

Δ. Ασματική ακολουθία (Μικρός Εσπερινός-Μεγάλος Εσπερινός μετά Λιτής-Όρθρος) που ψάλλονται προς τιμή του Οσίου Γέροντος στις 15 Ιουνίου, ποίημα του υμνογράφου Αντωνίου Μάρκου, του «φιλίστορος, φιλοαγίου και ποιητού πολλών άλλων ακολουθιών».

Ε. Παρακλητικός Κανόνας στον Όσιο Μωϋσή, ποίημα ευσεβούς ορθοδόξου μοναχής (2012).

ΣΤ. Μουσικά κείμενα βυζαντινής μουσικής των κυριότερων έργων της ασματικής ακολουθίας ,έργο του μουσικολογιωτάτου Διδασκάλου κυρίου Δημητρίου Καλομοίρη, «του κατά πολύ μετά φιλοτιμίας εργαζομένου δια την διατήρησιν και διάδοσιν της παραδοσιακής εκκλησιαστικής μουσικής της επ΄εκκλησίας αδομένης».(επίμετρο)

Ζ. Μοναστηριακό άσμα εις τιμήν του Οσίου Μωϋσέως του νέου, ποίημα Αντωνίου Μάρκου.

Γενικά χαρακτηριστικά της ασματικής ακολουθίας.

Η ποίηση της συγκεκριμένης ασματικής ακολουθίας φέρνει όλα εκείνα τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν  τον υμνογραφικό κάλαμο του συγκεκριμένου υμνογράφου Δηλ.βιωματική εκφραστικότητα-ψυχική ευαισθησία-ευλαβική προσέγγιση των θείων-εξομολογητική ταπεινότητα των ικεσιών-.Αυτά τα χαρακτηριστικά συνθέτουν ένα προσευχητικό τρόπο, όπου τονίζεται η σημασία της άρσης του Σταυρού των πειρασμών, του πολέμου των παθών και τον ποικίλλων θλιπτικών καταστάσεων όπως ακριβώς τα εβίωσε ο Όσιος Γέροντας Μωϋσής. Λόγος και μέλος συντέθηκαν αρμονικά στη  ποιητικὴ  αυτή δημιουργία .

Έτσι μπορούμε να χαρακτηρίσουμε την  υμνογραφική γραφίδα του ποιητή  ως πηγή  «κρυστάλλινου καθαρού ποταμού πνευματικών νοημάτων», που ευφραίνουν την  καρδία του προσευχομένου πιστού. Και αυτό γίνεται ιδιαίτερα αντιληπτό στα στιχηρά του Εσπερινού και στις ωδές των Κανόνων του όρθρου όπου ο υμνογράφος με  τον εγκωμιασμό, την εξύμνηση, την  δοξολογία διατρέχει με αριστοτεχνικό τρόπο όλα τα βασικά σημεία της θαυμαστής βιοτής του Οσίου. Έτσι υπάρχει απόλυτη συμφωνία των τροπαρίων της ακολουθίας και του Συναξαρίου.

Μελετώντας τον βίο και την εκκλησιαστική  δράση του Οσίου Γέροντα Μωϋσέως, μπορούμε  να διακρίνουμε τα εξής  τρία κυρίως σπουδαία χαρακτηριστικά γνωρίσματα.
 α. Ο θείος ζήλος και η θερμή αγάπη του προς τον Θεό.

  β. Το ορθόδοξο μοναστικό του ήθος.
 γ. Η συνειδητή βίωση  των αληθειών της ορθοδόξου Πίστεως και
 δ. Η δύναμη της διδασκαλίας του.

Και τα τρία αυτά χαρακτηριστικά υμνογραφούνται στην ασματική ακολουθία με ένα πλήθος χαρακτηρισμών του Οσίου όπως: Μιμητής των πάλαι Οσίων-Μοναστικός Πατήρ του 20 ου αιώνος-Μοναζόντων διδάσκαλος-ο ποιμένας ο γλυκύς-ο τηρήσας την πίστιν με τα ακαταμάχητα όπλα :τον θώρακα της πίστεως, την ασπίδα της Χάριτος και το δόρυ του Σταυρού-ο πρόμαχος της πίστεως -ο πολέμιος της καινοτομίας του Παπικού Καλενταρίου – ο αντιλήπτωρ των χειμαζόντων-η κλίμαξ η επουράνιος η άγουσα προς την υψηλή θεωρία του Παντοκράτορος-ο κτίτωρ μονών-ο φρουρός και φύλαξ της Κορίνθου, της Χίου και της Ελλάδος κ.α.

Έτσι λοιπόν στην ασματική ακολουθία:

Α. Ιδιαίτερα  τονίζεται ότι ο Όσιος Μωϋσής ανήκει ως τρίτος στην αλυσίδα των Οσίων μαζί με τον Όσιο Παχώμιο Αρελά και τον Άγιο Νεκτάριο.

«Χαίροις της Εκκλησίας Φωστήρ του Παχωμίου ανάστημα άγιον,παραδελφός Νεκταρίου,ο φως προχέων ημίν τω του Παρακλήτου θεοτίμητε..(απόστιχο του Εσπερινού)  

Β. Γίνεται   μνεία στη δράση του Γέροντα «ως κτίτωρ μονών» .Στο δοξαστικό του Μεγάλου Εσπερινού διαβάζουμε:

«Όσιε Πάτερ,…ο εν Σαλαμίνι σεμνείον τω των Μύρων Νικολάω εγείρας και εν Γερανοίοις ομοίως έτερον,είτα δε εν Αθικίοις τοις Ασωμάτοις και τη Ευαγγελιστρία Κόρη μονάς ανιδρύσας ,πρέσβευε δεόμεθα Μωϋσή θειότατε…»  

Παρόμοιες αναφορές γίνονται και στις ωδές α,γ,και στ του όρθρου.

Γ. Προβάλλεται με ποιητικότατο τρόπο το ορθόδοξο μοναστικό ήθος του Γέροντος.(επιλογή τροπαρίων).

«Αγελάρχης μοναζόντων και διδάσκαλος ένθεος, θείος φυτοκόμος πάσης αρετής και σεμνότητος εν τη αρχαία Εφύρα εχρημάτισας ….(Ωδή δ όρθρου)  
«Νέος εις την ηλικίαν την νηστείαν εζήλωσας ,μηδαμώς όμως το γήρας όλως εμποδιών σοι εγένετο, αλλ¨ αγρυπνία ευχή καθαιρόμενος ανεκραύγαζες.Δόξα Χριστέ την δυνάμει σου «.(ωδή δ)  
«Μαράνας την σάρκα σου ταις κακουχίαις ,Όσιε,νέκρωσιν την θείαν ενεδύθης …»(ωδή ε).  
«Μωσήν θεόπτην μιμούμενος,εξήλθες τω άλσει θεσπέσιε και τεσσαράκοντα ημέρας Πάτερ ενήστευσας,υπέρ του σου ποιμνίου Μωσή δεόμενος.  
¨΄Ασκησιν μιμούμενος την θείαν των πάλαι θεοειδών πατέρων,Όσιε,ασκητής θεόληπτος ώφθης εν τω βίω σου….(ωδή η)  

Δ. Γίνεται σχετική αναφορά στην φιλόθεο εφαρμογή της αρετής της φιλαδελφίας. Σύμφωνα με την διήγηση του Συναξαρίου ο Όσιος Γέροντας παραχώρησε το ησυχαστήριο που ανήγειρε  στην Σαλαμίνα σε ομάδα φτωχών μοναζουσών και ο ίδιος αναχώρησε μαζί με την συνοδεία του για τους Αγίους Θεοδώρους Κορινθίας μετά από θαύμα του Αγίου Νικολάου που σταμάτησε την μεγάλη θαλασσοταραχή. Ο υμνογραφικός κάλαμος του ποιητή παρουσιάζει ως εξής το γεγονός.

«Αγάπην θείαν κτησάμενος τα έργα της αγάπης ειργάζεσο προς τους πκησίον σου.Του Νικολάου παρέσχες γαρ Μονήν εν Σαλαμίνι πτωχαίς μονάζουσι.(ωδή στ).  

Φλεγόμενος ο Όσιος για την Ορθόδοξη πίστη και ακολουθώντας την πνευματική παρακαταθήκη του Οσίου Γέροντός του Παχωμίου, συμμετείχε στον αγώνα εναντίον της ημερολογιακης μεταρρύθμισης, με την εισαγωγή του νέου καλενταρίου.Για τους ορθοδόξους αγώνες του οσίου ο υμνογράφος τον χαρακτηρίζει «της Πίστεως πρόμαχο και της του Παπικού καλενδαρίου καινοτομίας πολέμιος»(δοξαστικό λιτής).

Τέλος και τα Θεοτοκία και στην ασματική ακολουθία  δεν υστερούν σε αναφορές σχετικές προς το πρόσωπο της Θεομήτορος και ιδιαίτερα από την Παλαια Διαθήκη.. Πάλι ονομάζεται Λόγου Θεού Μητέρα-θυμηδία της ψυχής-Όρος αλατόμητον-Ορθοδόξων η προστάτις-η κυήσασα τον ιατρόν του ανθρωπίνου γένους-Ηλιόμορφον άρμα το του Δαυιδ-τόμος θεοχάρακτος Ησαιου-του Αμώς λυχνία χρυσήλατος-πορφυρόστρωτε κλίνη του Σολομών-έμψυχος σκηνή Μωϋσέως πυξίον κροκόλευκον Αββακούμ-κ.α

Χαρακτηριστικά του Παρακλητικού Κανόνα.

Όπως αναγράφεται στο επίμετρο του Αρχιεπισκόπου Παχωμίου ο παρακλητικός κανόνας στον Όσιο Γέροντα είναι ποίημα ευσεβούς ορθοδόξου μοναχής, που το παρέδωσε το έτος 2012 χωρίς να επιθυμεί η ίδια να γραφτεί το όνομά της. Γίνεται εμφανής η διαφορά στο ύμνογραφικό υφος του παρακλητικού κανόνα σε σύγκριση με αυτό της ασματικής ακολουθίας. Απλό και παρακλητικό είναι το ύφος του κανόνα Όμως  η ικεσία, η δέηση και η παράκληση προς το πρόσωπο του Οσίου δημιουργούν μια κατανυκτική ατμόσφαιρα στον προσευχόμενο πιστό. Έτσι η θεία λατρεία και η ενσυνείδητη συμμετοχή στην παρακλητική προσευχή γίνεται διδακτήριο πρακτικών αρετών και μυστικών βιωμάτων. Οι αγωνιζόμενοι πιστοί, έχοντας ως πρότυπο και οδοδείκτη τον όσιο μαθαίνουν πως θεραπεύεται η ανθρώπινη ύπαρξη από τις ποικιλόμορφες ψυχοσωματικές νόσους, ποια είναι η οδός της σωτηρίας και της θέωσης.

Ο άγιος Δημήτριος (η «μεγάλη εβδομάδα» του Αγίου στην Βυζαντινή Θεσσαλονίκη) – Ιωάννου Φουντούλη

ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΟΡΕΙΑ

Ακούστε το επόμενο κείμενο, όπως αυτό «δημοσιεύθηκε» στο 173-ο τεύχος (Σεπτεμβρίου – Οκτωβρίου του 2018) του ηχητικού περιοδικού μας, Ορθόδοξη Πορεία.

Ο άγιος Δημήτριος (η μεγάλη εβδομάδα του Αγίου στην Βυζαντινή Θεσσαλονίκη) – Ιωάννου Φουντούλη.mp3

Η λειτουργική αυτή εκπομπή, που γίνεται από σταθμό της Θεσσαλονίκης, δεν θα ήταν δυνατόν να μη περιλάβη στην σειρά των εορτολογικών της θεμάτων και την εορτή του πολιούχου της πόλεως αυτής, του αγίου μεγαλομάρτυρος Δημητρίου του μυροβλήτου. Η μνήμη του θα εορτασθή και πάλι με την αρμόζουσα λαμπρότητα. Πλήθη πιστών θα συρρεύσουν στον περίλαμπρο ναό, που έχει κτισθή στον τόπο του μαρτυρίου και της ταφής του, και ιεροί ύμνοι θα ψαλούν και μεγαλοπρεπείς ακολουθίαι θα τελεσθούν προς δόξαν και τιμήν του καλλινίκου μάρτυρος. Ο Δημήτριος είναι ο κατ΄εξοχήν άγιος της Θεσσαλονίκης και η Θεσσαλονίκη είναι η πόλις του ˙ η πόλις του αγίου Δημητρίου. Από της εποχής του μαρτυρίου του μέχρι σήμερα η θρησκευτική, αλλά και η πολιτική ζωή της Θεσσαλονίκης είναι αρρήκτως συνδεδεμένη με τον μεγαλομάρτυρα, τον άγιό της. Αυτός είναι η χαρά της, ο θησαυρός της, ο ευεργέτης της, ο προστάτης της. Την δικαία ακριβώς αυτή καύχησι της πόλεως, που επορφυρώθη από το μαρτυρικό αίμα του Δημητρίου και σήμερα επί τη εορτή του λαμπροφορεί, εκφράζει χαρακτηριστικά το πρώτο ιδιόμελο της λιτής του α΄ήχου, ποίημα Γεωργίου του Σικελιώτου:

«Ευφραίνου εν Κυρίω, πόλις Θεσσαλονίκη,
αγάλλου και χόρευε πίστει λαμπροφορούσα,
Δημήτριον τον πανένδοξον αθλητήν
και μάρτυρα της αληθείας
εν κόλποις κατέχουσα ως θησαυρόν ˙
απόλαυε των θαυμάτων τας ιάσεις καθορώσα
και βλέπε καταράσσοντα των βαρβάρων τα θράση
και ευχαρίστως τω Σωτήρι ανάκραξον ˙
Κύριε, δόξα σοι».

Συνεπείς προς τον ιδιαίτερο σκοπό της εκπομπής, δεν θα αναφερθούμε στον βίο και στο μαρτύριο ή στα θαύματα και στα ιστορικά γεγονότα που συνέδεσαν την πόλι αυτή με τον πολιούχο της. Αυτά είναι εν πολλοίς γνωστά. Θέμα μας θα είναι οι τελετουργικές εκδηλώσεις, που συνώδευαν τον πανηγυρισμό της μνήμης του. Παρουσιάζουν δε αυτές εντελώς ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί κανενός άλλου άγίου η λειτουργική τιμή, καθ΄όσον τουλάχιστον γνωρίζομε, δεν πήρε ποτέ την έκτασι που προσέλαβε η εορτή του αγίου Δημητρίου. Και σήμερα τελούνται προς τιμήν του στην πόλι μας λαμπρές, καθώς είπαμε και στην αρχή, ακολουθίες. Όλοι θα έχωμε την ευκαιρία να τις παρακολουθήσωμε: Μεγαλοπρεπής λιτανεία την παραμονή, εορταστικός εσπερινός, όρθρος και θεία λειτουργία την επομένη, με την συμμετοχή των αρχών της πόλεως, χιλιάδων λαού, πολλών αρχιερέων και ιερέων και πολυμελών χορών ιεροψαλτών. Αλλ΄αυτά, ας μη φανή υπερβολική η έκφρασις, είναι μία σκιά των όσων ετελούντο στην πόλι του μυροβλήτου κατά την βυζαντινή εποχή. Οι σημερινές ακολουθίες στηρίζονται στα εν χρήσει λειτουργικά βιβλία, στα Μηνιαία. Και όπως θα τελεσθή σ΄όλους τους ναούς της Ορθοδόξου Εκκλησίας η ακολουθία του μάρτυρος, έτσι θα τελεσθή και στον ναό του, με κάποια βέβαια ιδιαιτέρα μεγαλοπρέπεια. Πριν όμως από την άλωσι της πόλεως από τους Τούρκους το 1430 και την μετατροπή του ναού του σε μουσουλμανικό τέμενος, η ακολουθία ετελείτο από ιδιαίτερα λειτουργικά βιβλία, που ευτυχώς μας έχουν περισωθή σε χειρόγραφα. Επίσης από εγκωμιαστικούς λόγους που εξεφωνούντο κατά την μνήμη του και από άλλες πηγές, έχομε αρκετές μαρτυρίες, τόσες που μπορούμε χωρίς υπερβολή να ειπούμε, ότι γνωρίζομε σήμερα λεπτομερώς την τάξι και το περιεχόμενο των ακολουθιών αυτών.
Ο Συμεών Θεσσαλονίκης επιγραμματικά με λίγες λέξεις μας δίδει το κλειδί της κατανοήσεως όλου του εορτολογικού κύκλου που περιέβαλλε την εορτή του μάρτυρος. Χαρακτηριστικά λέγει, ότι η μνήμη του εωρτάζετο στον ναό του «κατά τον τύπον της αγίας και μεγάλης Κυριακής της του Χριστού και Θεού ημών αναστάσεως». Οι προς τιμήν του μάρτυρος δηλαδή ακολουθίες είχαν πασχάλιο χαρακτήρα, είχαν διαμορφωθή κατά το πρότυπο των εορτών και των ακολουθιών του Πάσχα. Στον παραλληλισμό αυτόν του αγίου Δημητρίου προς τον Χριστό συνετέλεσε, εκτός από την παναρχαία ιδέα ότι οι μάρτυρες δια του πάθους των εμιμούντο το πάθος του Χριστού, και αυτός ο τρόπος του μαρτυρικού θανάτου του Δημητρίου. Ως γνωστόν εθανατώθη δια λογχισμού. Δια της «λογχονύκτου» του πλευράς εμιμήθη τον λογχισμό του Χριστού. «Ανεζωγράφησε» το σωτήριον πάθος. Εδέχθη «της σωτηρίου πλευράς την χάριν», κατά τους υμνογράφους. Επί πλέον, κατά τις συναξαριστικές αφηγήσεις, το σώμα του Δημητρίου παρέμενε άφθαρτο στον τάφο, όπως άφθαρτο διετηρήθη μετά τον θάνατο και το σώμα του Κυρίου. Η σαρξ και των δύο «ουκ οίδε διαφθοράν» 1 .
Του Πάσχα προηγείτο νηστεία. Και της εορτής του μεγαλομάρτυρος προηγείτο νηστεία, που ήρχιζε από την 1η του μηνός Οκτωβρίου. Παρετείνετο δε ο εορτασμός επί οκτώ ημέρας μετά την μνήμη του, όπως και το Πάσχα συνωδεύετο από την διακαινήσιμο εβδομάδα. Έτσι όλος ο Οκτώβριος μήνας αφιερούτο στον μάρτυρα. Από την Τρίτη Κυριακή πρό της 26ης Οκτωβρίου ήρχιζαν να ψάλλωνται τα προεόρτια. Την Κυριακή αυτή εψάλλετο προεόρτιος κανών προσόμοιος του κανόνος της εορτής των Βαΐων, προς το «Ώφθησαν αι πηγαί της αβύσσου» του δ΄ήχου, ποίημα του αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης Συμεών:

«Ώφθησαν ως πηγαί της πλευράς σου,
Χριστέ, οι ρύακες
και ανεμορφώθη η κτίσις
εκπλυθείσα σου τω αίματι ˙
ο δε κλεινός Δημήτριος,
ταύτην εκμιμησάμενος,
λογχευόμενος πάντας ηγίασεν
άδοντας
επινίκιον ύμνον σοι, Κύριε».

Ήδη από το πρώτο τροπάριο τίθεται το θέμα του κανόνος ˙ ο παραλληλισμός του πάθους του Κυρίου προς τον μαρτυρικό θάνατο του μάρτυρος. Και συνεχίζει ο κανών με την ιδία ακροστιχίδα («Ωσαννά Χριστός ευλογημένος Θεός») και με τις ίδιες πολλές φορές λέξεις με τον κανόνα της Κυριακής των Βαΐων.
Ο ίδιος ποιητής, ο Συμεών Θεσσαλονίκης, συνέθεσε σειρά τριωδίων προσομοίων των αντιστοίχων τριωδίων της Μεγάλης Εβδομάδος. Έτσι την 19η του Οκτωβρίου εψάλλετο το προσόμοιον προς το τριώδιον της Μεγάλης Δευτέρας του β΄ήχου «Τω την άβατον», με ακροστιχίδα «Τη Δευτέρα»:

«Τω την άθεον
εγειρομένην θάλασσαν
θείω αυτού εν αίματι
εξαφανίσαντι
και οδεύσαι κατ΄αυτής
τον στεφανηφόρον
ισχύσαντι Δημήτριον
Κυρίω άσωμεν,
ενδόξως γαρ δεδόξασται».

Την 20η το διώδιον, προσόμοιον του διωδίου της Μεγάλης Τρίτης «Τω δόγματι τω τυραννικώ», του β΄και αυτού ήχου με την ιδία ακροστιχίδα «Τρίτη τε»:
«Τω δόγματι τω τυραννικώ
Δημήτριος ο μέγας μη υπείξας,
εν τη φρουρά καθειρχθείς
τον Χριστόν ανυμνών εκραύγαζεν ˙
Ευλογείτε τα έργα
Κυρίου τον Κύριον».

Την 21η εψάλλετο το τριώδιον του β΄ήχου «Της πίστεως εν πέτρα εστηριγμένος», προσόμοιον του τριωδίου της Μεγάλης Τετάρτης με την ακροστιχίδα «Τετράδι ψαλώ»:

«Της πίστεως εν πέτρα εστηριγμένος
διήνοιξας το στόμα σου κατά πλάνης
και ηύφρανας τοις άθλοις σου τον Χριστόν σου
κράζων, Δημήτριε ˙ Συ ει Θεός ημών
και ουκ έστι δίκαιος πλην σου, Κύριε».

Την 22α του Οκτωβρίου εψάλλετο κανών του πλ. β΄ήχου, προσόμοιος του κανόνος της Μεγάλης Πέμπτης, με την ίδια ακροστιχίδα με εκείνον «Τη μακρά Πέμπτη μακρόν ύμνον εξάδω»:

«Τμηθείση ράβδω
σχίζεται υγρά,
κύματα πλάνης δε ξηραίνεται σταυρώ ˙
ο αυτός Θεός και τότε εν Μωσή
ποιών και Δημητρίω ξένα ˙
ωδή ουν εξ αμφοτέρων νυν πλέκεται ˙
Ενδόξως δεδόξασται
Χριστός ο Θεός ημών».

Το τριώδιο της Μεγάλης Παρασκευής «Προς σε ορθρίζω» αποτελεί το αυτόμελο του τριωδίου που εψάλλετο την 24η Οκτωβρίου ˙ και αυτό ήταν του ιδίου ήχου, του πλ. β΄, και είχε την ιδία ακροστοιχίδα «Προσάββατόν τε»:

«Προς σε προσφεύγω
τον δια τον κτίστην
εαυτόν τοις ανόμοις
θελήσαντα εκδούναι
και μέχρι σφαγής
ευθαρσώς εναθλήσαντα,
μάρτυς Χριστού,
και ιάσεις παρέχοντα, Δημήτριε».

Τέλος την σειρά των προεορτίων έκλειε ο κανών προς το «Κύματι θαλάσσης» του πλ. β΄ήχου, που εψάλλετο την παραμονή της εορτής. Είχε την ιδία ακροστιχίδα προς τον κανόνα του Μεγάλου Σαββάτου ˙ «Και σήμερον δε Σάββατον μέλπω μέγα»:

«Κύματι θαλάσσης
ο πάλαι βυθίσας
Θεός τον τύραννον
σοι ισχύν δέδωκε
κατά τυράννου αθλούντι ˙
αλλ΄ημείς ως μέγαν μάρτυρα
τω Κυρίω άδοντες
υμνούμεν σε, Δημήτριε».

Με τα τριώδια αυτά και με τους προεορτίους κανόνας, συνεπλέκοντο και τροπάρια, έργα του ιδίου υμνογράφου, προσόμοια των τροπαρίων των αντιστοίχων ημερών της Μεγάλης Εβδομάδος, προς τα στιχηρά των αίνων της Κυριακής των Βαΐων, προς το κάθισμα «Τον τάφον σου Σωτήρ», προς τα κοντάκια και τους οίκους της Μεγάλης Εβδομάδος «Ο Ιακώβ ωδύρετο», «Τον δι΄ημάς σταυρωθέντα», «Την άβυσσον ο κλείσας» και προς το εξαποστειλάριον «Τον νυμφώνα σου βλέπω».
Έτσι ο παραλληλισμός των ακολουθιών της Μεγάλης Εβδομάδος προς την προεόρτιο εβδομάδα ήταν πλήρης. Την παραμονή εγίνετο λαμπρά λιτανεία εις ανάμνησιν του «χριστομιμήτου πάθους» και του ελκυσμού εις αυτό του μάρτυρος. Λεπτομερή περιγραφή της μας δίδει και πάλιν ο Συμεών Θεσσαλονίκης στο Τυπικό του. Στον ναό του αγίου, όπου κατέληγε η λιτανεία, ετελείτο ένα είδος απομιμήσεως των ακολουθιών του Μεγάλου Σαββάτου. Κατά την παννυχίδα εψάλλετο παρά τον τάφον του μάρτυρος ο άμωμος, ο 118ος δηλαδή ψαλμός, με εφύμνια παρόμοια προς τα εγκώμια του επιταφίου θρήνου:

«Μακαρίζομέν σε, αθλοφόρε Χριστού,
και τιμώμεν την αγίαν εικόνα σου,
ως αντίτυπον της θείας σου μορφής».

Και «Μακαρίζομέν σε, αθλητά του Χριστού,
και τιμώμεν την αγίαν σου λάρνακα,
ως πηγάζουσαν τα μύρα τοις πιστοίς».

Κατά τους αίνους εψάλλοντο τροπάρια προσόμοια προς το «Πάσχα ιερόν», «Δεύτε από θέας γυναίκες», «Αι μυροφόροι γυναίκες» και «Πάσχα το τερπνόν», τα γνωστά στιχηρά των αίνων του Πάσχα:

«Έαρ νοητόν ημίν σήμερον ανατέταλκεν…»
«Δεύρο από θέας των άνω ελθέ, Δημήτριε…»
«Οι εν πυρφόρω καμίνου λύπης βαθείας…»
και «Χαίροις, αθλητά ˙ Χαίρε, οπλίτα, χαίρε…».

Τέλος αντί του «Χριστός ανέστη» εψάλλετο κατά την μικρά λιτανεία που εγίνετο εντός του ναού προ της θείας λειτουργίας, κατά μίμησιν της ακολουθίας της αναστάσεως («ως και επί της αναστάσεως»), σε ήχο πλ. α’ το τροπάριο:

«Χριστού την δόξαν μαρτυρεί
πηγάζων εκ πλευράς τα μύρα
ο μάρτυς Δημήτριος ˙
αυτόν μεγαλύνομεν».

Η σήμερον εν χρήσει ακολουθία του αγίου δεν περισώζει αναμνήσεις από την παλαιά πασχάλιο λαμπρότητά της. Οι ακολουθίες εκείνες ήσαν καθαρώς τοπικές – γεννήματα της Θεσσαλονίκης – και ειδικά συντεθειμένες μόνο για την πόλι αυτή και ιδιαιτέρως για τον ναό του μεγαλομάρτυρος. Οι εν χρήσει είναι μάλλον οικουμενικές, που ταιριάζουν σε κάθε τόπο. Έχομε όμως και σ΄αυτές αρκετούς ύμνους που εγράφησαν στην Θεσσαλονίκη και αναφέρονται στον ναό του αγίου, στον τάφο, στα μύρα και στην υπέρμαχο προστασία του πολιούχου κατά τους κινδύνους και τις συμφορές της πόλεως.
Ένα από τα τροπάρια αυτά, ποίημα του ποιητού Ανατολίου, το δοξαστικό των αποστίχων του εσπερινού του πλ. δ΄ήχου θα κατακλείση την εκπομπή μας. Είναι από τα ωραιότερα τροπάρια της ακολουθίας. Η θειοτάτη και άμωμος ψυχή του μάρτυρος κατοικεί στην ουρανία Ιερουσαλήμ. Το σώμα του στον «περίλυτο» ναό της Θεσσαλονίκης, από όπου φρουρεί από κάθε προσβολή των εναντίων την πόλι του, που επαξίως τον μεγαλύνει:

«Έχει μεν η θειοτάτη σου ψυχή και άμωμος,
αοίδιμε Δημήτριε,
την ουράνιον Ιερουσαλήμ κατοικητήριον,
ης τα τείχη εν ταις αχράντοις χερσί
του αοράτου Θεού εζωγραφήνται.
Έχει δε και το πανέντιμον
και αθλητικώτατόν σου σώμα
τον περίκλυτον τούτον ναόν επί γης
ταμείον άσυλον θαυμάτων,
νοσημάτων αλεξιτήριον,
ένθα προστρέχοντες
τας ιάσεις αρυόμεθα.
Φρούρησον, πανεύφημε,
την σε μεγαλύνουσαν πόλιν
από των εναντίων προσβολών,
παρρησίαν έχων προς Χριστόν
τον σε δοξάσαντα».

(24 Οκτωβρίου 1970)

Υ Π Ο Σ Η Μ Ε Ι Ω Σ Ε Ι Σ

1. Πράξ. 2, 27. 13, 35 – 37.

(Από το βιβλίο “Λογική Λατρεία”, εκδ. Αποστολικής Διακονίας, Αθήνα 1984).

Η/Υ επιμέλεια Σοφίας Μερκούρη.