Αναζητώντας τον ποιητή του Ακαθίστου ύμνου- Η άποψη του Βασιλείου Σαρρή

πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Για τον Ακάθιστο δεν γνωρίζουµε ούτε τον χρόνο συγγραφής του, ούτε ποιος ήταν ο εµπνευσµένος δηµιουργός ο οποίος τον συνέθεσε. Μέχρι στιγµής µολονότι µε το θέµα έχουν ασχοληθεί κορυφαίοι µελετητές, εντούτοις δεν έχει ακόµα βρεθεί λύση καθολικά αποδεκτή. Υπάρχουν µελετητές οι οποίοι θεωρούν τον Ακάθιστο έργο προρωµανικό, άλλοι τον αποδίδουν στον Ρωµανό, ενώ τέλος ορισµένοι θεωρούν ότι πρόκειται για µεταγενέστερη σύνθεση.

Μία αξιόλογη και πολύ πρωτότυπη εργασία που εντοπίσαμε στην έρευνά μας για τον ποιητή του Ακαθίστου, είναι η εργασία του Δρ. Μεσαιωνικής Ελληνικής φιλολογίας του Α.Π.Θ. Β. Σαρρή. Ο Β. Σαρρής ασχολήθηκε ιδιαίτερα με την ποιητική του Ακαθίστου και στην εργασία του με τίτλο « Η λανθάνουσα γλώσσα των παρηχήσεων στον Ακάθιστο Ύμνο» εξάγει αξιόλογα συμπεράσματα.

Τα βασικά σημεία της εργασίας του είναι τα εξής:

Α. Ο Ακάθιστος ύμνος σε ορισμένα του σημεία είναι ένα είδος κρυπτόλεξου στο οποίο υπάρχει απλωμένο πλέγμα παρηχήσεων.

Β. Εξετάζοντας την κατασκευή των παρηχήσεων στον Ακάθιστο ο ερευνητής εστιάζει την έρευνά του στα πλέον σημαίνοντα σημεία της δομής του κοντακίου. Στους χαιρετισμούς του πρώτου οίκου χάρη στις παρηχήσεις αναδύεται πίσω από την κύρια μια δεύτερη σημασία η οποία δεν συνιστά παρά μία αφιερωματική φράση : Ηρακλεί  βασιλεί. Το κοντάκιο , δηλαδή , αφιερώνεται στον βασιλέα Ηράκλειο , ο οποίος σε πηγές της εποχής παραλληλίζεται με το μυθικό Ηρακλή  αλλά και στα πλαίσια της αρχαιοπρέπειας αναφέρεται και ως  Ηρακλής.

Γ. Εστιάζοντας την προσοχή στους τελευταίους χαιρετισμούς του οίκου αναφύεται ηχητικά μέσα από το πλέγμα των παρηχήσεων η λέξη « άστυ ».Έτσι, συμπληρώνεται και ολοκληρώνεται η αφιερωματική φράση και έχει ως εξής:  Ηρακλεί βασιλεί άστυ

Δ.  Η αφιέρωση αυτή είναι εύλογη καθώς είναι απόλυτα συμβατή με την αφιερωματική δήλωση του προοιμίου «ευχαριστήρια αναγράφω σοι η πόλις σου Θεοτόκε». Και στη μία και στην άλλη περίπτωση ο αφιερωτής, είτε αφιερώνει τον Ύμνο στη Θεοτόκο, είτε έμμεσα επιδιώκει να τιμήσει και τον Ηράκλειο, είναι ένας, η Κωνσταντινούπολη.

Ε. Επιπλέον, σύμφωνα με τον ερευνητή, στους έξι πρώτους χαιρετισμούς του δέκατου τρίτου οίκου «Νέαν έδειξεν κτίσιν», εντύπωση προξενεί η επιμελημένη συρροή ιδιαίτερα επιλεγμένων φθόγγων στον πέμπτο και έκτο χαιρετισμό. Αν το συνυπολογίσουμε στο τελικά παραγόμενο ηχητικό αποτέλεσμα εύκολα μπορούμε να διαγνώσουμε με μία στοιχειώδη τακτοποίηση των φθόγγων τη βούληση του ποιητή να δώσει μέσω των ακουσμάτων ένα σημαντικό στοιχείο της ταυτότητας του: «Αλεξανδρεύς» . Ποιος είναι, όμως, αυτός ο Αλεξανδρεύς; Γράφει σχετικά ο ερευνητής:

«..Αν εξετάσουμε προσεκτικά τις λέξεις στους δύο πρώτους χαιρετισμούς τα δύο ουσιαστικά στα οποία επικεντρώνονται οι χαιρετισμοί είναι το άνθος και το στέφος. Δεν χρειάζεται, βέβαια, να συλλογιστεί κανείς και πολύ για να διαγνώσει ότι οι λέξεις στέφος (ή στέμμα) και άνθος παράγουν ηχητικά άμεσα το όνομα Στέφανος.

Έτσι, λοιπόν, το όνομα Στέφανος προσαρτάται στο προσωνύμιο Αλεξανδρεύς και μας δίνει ένα πολύ γνωστό πρόσωπο της αυλής του Ηρακλείου, τον Στέφανο τον Αλεξανδρέα.

Ο Στέφανος  ο Αλεξανδρεύς (τέλη 6ου- αρχές 7ου αι. μ.Χ.), φιλόσοφος και μαθηματικός, είναι ο τελευταίος σημαντικός εκπρόσωπος της περιβόητης Σχολής της Αλεξανδρείας. Είναι ο μεγάλος δάσκαλος της αυλής του Ηρακλείου με μαθητές τον Σωφρόνιο Ιεροσολύμων και τον Μάξιμο Ομολογητή. Η έμμεση αναφορά του ονόματός του στον ύμνο είναι μια μεγάλη τιμή στον δάσκαλο πρωτίστως

Ο αυτοκράτορας Ηράκλειος, λίγο μετά την ανάρρησή του στο θρόνο (610 μ.Χ.), τον μετακάλεσε στην Κωνσταντινούπολη, όπου ο Στέφανος  έλαβε τον τίτλο του οικουμενικού διδασκάλου και συνέβαλε στην αναζωογόνηση της ελληνικής παιδείας στο Βυζάντιο τον έβδομο αιώνα και στην αναδιοργάνωση της ανώτατης εκπαίδευσης. Ο Στέφανος είχε ορθόδοξο φρόνημα, όπως προκύπτει από φιλοσοφικές του θέσεις που αξιοποιεί στη συνέχεια ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός στις δογματικές του διατυπώσεις, και δεν πρέπει να συγχέεται με άλλον Στέφανο φιλόσοφο από την Αλεξάνδρεια, μετριοπαθή μονοφυσίτη, τις θέσεις του οποίου αποκηρύσσει ο πρώην μονοφυσίτης μητροπολίτης Χαλκηδόνος Πρόβος.

ΣΤ. Στον Ακάθιστο πρόκειται για το γρίφο ή το αίνιγμα του ονόματος του ποιητή που έχει λυθεί στον δέκατο τρίτο οίκο και βρίσκει την ολοκλήρωσή του στον δέκατο έκτο οίκο:

Πάσα φύσις αγγέλων κατεπλάγη το μέγα της σης ενανθρωπήσεως έργον. τον απρόσιτον γαρ ως Θεόν εθεώρει πασι προσιτόν άνθρωπον ημίν μεν συνδιάγοντα  

      Η σειρά των παρηχήσεων διαμορφώνει μία συγκεκριμένη ακουστική κατασκευή η οποία παράγει με ευκρίνεια τη λέξη «Σύρος». Δηλ. Στέφανος Αλεξανδρεύς Σύρος

   Ζ. Στους δύο πρώτους στίχους του εικοστού πρώτου οίκου από τα πρώτα γράμματα των λέξεων αναφύεται η λέξη «φιλόσοφος».

Φωτοδόχον λαμπάδα,τοῖς ἐν σκότει φανεῖσαν,
ρῶμεν τὴν ἁγίαν Παρθένον·τὸ γὰρ ἄυλον ἅπτουσα φς,

Έτσι, ολοκληρώνεται το λανθάνον νόημα: Στέφανος Αλεξανδρεύς Σύρος φιλόσοφος

Η. Στον τελευταίο Οίκο ακούγεται με την μέθοδο των παρηχήσεων  ως σύνθημα νίκης η αρχή και το τέλος του επινικίου παιάνα των Σαλαμινομάχων το γνωστό Ω (παίδες Ελλήνων) ίτε ….νυν υπέρ πάντων αγών

 πανύμνητε Μτερ, τεκοῦσα τὸν πάντων γίων,
γιώτατον Λόγον· δεξαμένη γὰρ τὴν νν προσφοράν,

Ο ερευνητής τέλος τονίζει και τα εξής χαρακτηριστικά:

«..Οι χαιρετισμοί προς τη Θεοτόκο υποδηλώνουν τον οριστικό θρίαμβο των χριστιανών έναντι των Περσών , της περσικής δυναστείας και της συνακόλουθης ιστορικής νοοτροπίας τους , ένας θρίαμβος ο οποίος συντελείται με τους αγώνες και τις νίκες του Ηρακλείου.

   Ολοκληρώνοντας τη μελέτη υπό το φως των ευρημάτων που προέκυψαν από την έρευνα της σημασίας των παρηχήσεων στον Ακάθιστο Ύμνο έχουμε να παρατηρήσουμε ότι ο Ακάθιστος, καθώς δεν είναι δημιουργία επίσημου υμνογράφου της εκκλησίας, συνιστά μια σύνθεση η οποία λειτουργεί στο μεθόριο ανάμεσα στην Υμνογραφία και τη λόγια ποίηση. Έτσι ερμηνεύεται ορθολογικά το ζήτημα της αποκλίνουσας  μορφής του Ακαθίστου από όλα τα άλλα κοντάκια της εκκλησίας και εξηγείται ταυτόχρονα η ασαφής λειτουργική του θέση . Επιπλέον, πιστοποιείται η συνάφεια των χαιρετισμών ως ποιητικής μορφής με την αρχαιοελληνική  ποιητική παράδοση και καταδεικνύεται ότι ο Ακάθιστος ως λόγια κατασκευή αποτελεί και αυτός έκφανση της ελληνοχριστιανικής σύνθεσης στα πλαίσια του ελληνοβυζαντινού πολιτισμού όπως αυτός διαμορφώθηκε από τον έβδομο αιώνα και εξής με έντονα δείγματα αφύπνισης της ελληνικής ιστορικής συνείδησης».

 Ωστόσο, ο Ακάθιστος είναι πρωτίστως λειτουργικό κείμενο, ανεξάρτητα από τις ιστορικές συνθήκες που τον δημιούργησαν, και έτσι πρέπει να αντιμετωπίζεται. Οπότε, προέχει η θεολογική εμβάθυνση στον ύμνο. Τα φιλολογικα στοιχεία είναι δευτερεύοντα και, ενδεχομένως, άνευ σημασιας.»Εν βυθώ η αλήθεια» όπως διατείνεται και ο Ηράκλειτος. Υπάρχουν πράγματα που είναι για τους λίγους και πράγματα που είναι για τους πολλούς. Ας μείνουμε σε αυτά που είναι για τους πολλούς γιατί οι πολλοί είναι η εκκλησία, όχι οι λίγοι.

                   χαίρε, πολλούς εν γνώσει φωτίζουσα!

Σημείωση. Ολόκληρο το ερευνητικό άρθρο του Β. Σαρρή είναι δημοσιευμένο στις παρακάτω ηλεκτρονικές διευθύνσεις

Α.https://theomitoriko.wordpress.com/2021/03/21/%ce%b1%ce%bd%ce%b1%ce%b6%ce%b7%cf%84%cf%8e%ce%bd%cf%84%ce%b1%cf%82-%cf%84%ce%bf%ce%bd-%cf%80%ce%bf%ce%b9%ce%b7%cf%84%ce%ae-%cf%84%ce%bf%cf%85-%ce%b1%ce%ba%ce%b1%ce%b8%ce%af%cf%83%cf%84%ce%bf%cf%85/

Β.https://e-theotokario.blogspot.com/2021/03/a.html

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s