Ειδωλολατρικά έθιμα της Μεγάλης Εβδομάδος και της εορτής του Ορθοδόξου Πάσχα, δειδαιμονίες και προλήψεις . (Β)

pic-0-norm1

Επιμέλεια έρευνας: πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

ΜΕΡΟΣ-B

Κυριακή του Πάσχα και Διακαινήσιμος Εβδομάδα

Όμως, απ’ όλα τα πασχαλινά σύμβολα το πιο ιερό και διαχρονικό είναι το αναστάσιμο φως, που εξακολουθεί να ξεπηδά με μυστηριακό τρόπο από τον τάφο του Θεού, όπως γινόταν και την αρχαιότητα στους Δελφούς με το καθαρτήριο πυρ. Το ιερό φως που ακόμη και σήμερα – θρησκευόμενοι ή όχι– μεταφέρουν από συνήθεια και πρό­ληψη στο σπίτι για να το θωρακίσουν με τον καπνισμέ­νο σταυρό που, «εφορεύει της εισόδου». Ενώ υπάρχουν ακόμη αγρότες που πλησιάζουν το αναστάσιμο φως στα δέντρα και τα ζώα, για να επικαλεστούν την καλή σο­δειά και την πλούσια παραγωγή (όπως κάνουν και με τα τσόφλια από τα κόκκινα αβγά.

Η τελετουργική προετοιμασία του πασχαλινού συμποσί­ου και ο ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο γινόταν η εκτρο­φή του αρνιού που θα σφαζόταν  έρχεται γι’ άλλη μία φορά να θυμίσει ότι το κατεξοχήν ελληνικό έθιμο των ψητών κρεάτων δεν έπαψε ποτέ, από την αυγή των ομηρικών χρόνων έως και σήμερα, να αποτελεί το κυριότερο εορταστικό και πανηγυρικό φαγητό του ελλη­νικού λαού (Κ. Ρωμαίος). Το ίδιο και το «ιερό ψωμί» με την κουλούρα της Λαμπρής.

Στην ωμοπλάτη του αρνιού οι έμπειροι «οιωνοσκόποι» θα διαβάσουν το μέλλον, ενώ στην Κέρκυρα γινόταν το καταβόλι, μοίρασμα του κρέατος από τον παπά σ’ όλο το εκκλησίασμα, συμβολική πράξη ενότητας και συμφιλίω­σης όλων των μελών της κοινότητας.

Αυτό το νόημα έχει εξάλλου και η «Αγάπη» με το διε­θνιστικό μήνυμά της, ενώ παλαιότερα σ’ αυτή την Ακο­λουθία γινόταν με τελετουργικό τρόπο και η ανακήρυξη των αδελφοποιτών, που ένωναν το αίμα και τη φιλία τους με όρκο ιερό. Και βέβαια όλη αυτή η τελετουργία δεν θα μπορούσε παρά να κλείσει με τον κοινό πανηγυρικό χορό όλης της κοινότητας στον αυλόγυρο της εκκλησίας και γύρω απ’ αυτήν, ζώνοντάς την και πάλι –ως σύμβολο του χωριού– με τη δύναμη του προστατευτικού κύκλου:

Σήμερα Χριστός Ανέστη

και στους ουρανούς ευρέθη,

σήμερα τα παλικάρια

στέκονται σαν τα βλαστάρια.

Όχι σπάνια τον χορό έπρεπε να τον σύρει ο ίδιος το πα­πάς (στην Κέρκυρα έχουμε και χορό των παπάδων) με εξίσου ταιριαστά λόγια:

Και στους ουρανούς απάνω γίνεται χορός μεγάλος,

γίνεται χορός και σκόλη και χορεύουν οι Αποστόλοι.

Ο Θωμάς παίζει τη λύρα, Γιάκωβος την ψα­λιτήρα,

σούρν’ ο Πέτρος τον Ανδρία, ο Μαθιός τον Ζαχαρία.

Και, για να κάνει γι’ άλλη μια φορά την εμφάνισή της η αρχαιοελληνική παράδοση, αναπόσπαστο μέρος του πασχαλινού συμποσίου ήταν παιχνίδια, αγωνίσματα και πάνω απ’ όλα οι κούνιες. Όπως και οι αιώρες στα αρχαία Ανθεστήρια, δεμένες συμβολικά σε χλωρό κλωνάρι δέ­ντρου, κουνούσαν και πάλι αποκλειστικά τα νέα κορίτσια σε μια καθαρτήρια τελετή όπου κυριαρχούσε το τραγού­δι-επίκληση για την άνοιξη και τη γονιμότητα:

Το τσούγκρισμα των κόκκινων αυγών.

Το έθιμο του τσουγκρίσματος των αυγών ξεκίνησε μάλλον στην Βόρεια Αγγλία ως παιχνίδι: Ο κάτοχος του πιο γερού αυγού, ήταν ο νικητής! Κανονικά πάντως το πρώτο αυγό που βάφεται σε κάθε σπίτι ανήκει στην Παναγία και δεν πρέπει να το «τσουγκρίζουμε».

Πολλές νοικοκυρές ακόμα και σήμερα το φυλάνε στο εικονοστάσι όλο το χρόνο μέχρι το επόμενο Πάσχα, αφού λένε πως δεν χαλάει όλη την χρονιά! Την Μεγάλη Πέμπτη του επόμενου έτους το φυτεύουν στα χωράφια τους για να είναι εύφορα, ή το κρεμάνε στα μαντριά των ζώων για να είναι γόνιμα. Επίσης το έθιμο του τσουγκρίσματος των αυγών έχει τις ρίζες του στο Βυζάντιο και συμβολίζει πάλι την Ανάσταση. Όπως το κλωσσόπουλο σπάει το κέλυφος του αυγού και βγαίνει στο φως της ζωής, έτσι -αυτός ήταν ο συμβολισμός- κομματιάζονται του θανάτου τα δεσμά και από του τάφου τα βάθη ξανάρχεται η ζωή. Το έθιμο αυτό καθιερώθηκε για πρώτη φορά στη βυζαντινή αυλή από το Μεγάλο Κωνσταντίνο και τη μητέρα του Αγία Ελένη, με επίσημη τελετή που γινόταν το πρωί της Κυριακής του Πάσχα. Οι καλεσμένοι τσούγκριζαν με τον αυτοκράτορα και τη βασιλομήτορα τα αυγά και στη συνέχεια ακολουθούσε γεύμα στο πασχαλινό τραπέζι.

 

Πασχαλινό Έθιμο Κέρκυρας:  Μποτήδες

Το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου ξεκινά ξημερώματα με το έθιμο του τεχνητού σεισμού, ενώ μερικές ώρες αργότερα (στις 11.00 πμ) γίνεται η Πρώτη Ανάσταση με τη ρίψη των “μπότηδων». Το συγκεκριμένο έθιμο, αποτελεί επιρροή των Ενετών, οι οποίοι συνήθιζαν την Πρωτοχρονιά (την μεγαλύτερη γιορτή των καθολικών), να ρίχνουν από τα παράθυρά τους παλιά αντικείμενα, προκειμένου να τους φέρει ο νέος χρόνος καινούργια. Οι Κερκυραίοι οικειοποιήθηκαν το έθιμο αυτό και το ενέταξαν στις εορταστικές εκδηλώσεις του Πάσχα. Στις μέρες μας, τα παλιά αντικείμενα αντικαταστάθηκαν από πήλινες  στάμνες (μπότηδες) γεμάτες νερό.
Μια διαφορετική ερμηνεία δίνει στο έθιμο ειδωλολατρική προέλευση. Δεδομένου ότι το Πάσχα βρίσκεται στην αρχή της νέας βλαστικής περιόδου, οι τρυφεροί καρποί συλλέγονται σε νέα δοχεία, ενώ τα παλιά ρίχνονται. Μετά το σπάσιμο των κανατιών, οι Φιλαρμονικές ξεχύνονται στους δρόμους της πόλης παίζοντας χαρούμενα εμβατήρια.

Μια άλλη εκδοχή, με μεσαιωνικές ρίζες κι αυτή, αναφέρει ότι πρόκειται για προσπάθεια να εκδιωχθούν τα «μολύσματα», τα κακά και μοχθηρά πνεύματα που έβαζαν σε πειρασμό τους ανθρώπους την προηγούμενη χρονιά. Η τρίτη εκδοχή κάνει λόγο για παγανιστική προέλευση. Ο οργασμός της φύσης και η συλλογή των φρέσκων καρπών, απαιτούν νέα κανάτια και δοχεία για την αποθήκευση τους με αποτέλεσμα τα παλιά να πετιούνται και, μάλιστα, όσο πιο τελετουργικά, τόσο πιο αποδοτική θα είναι και η νέα συγκομιδή. Σύμφωνα με τη θρησκευτική μας παράδοση, το σπάσιμο των «Μπότηδων» αναπαριστά με τους κρότους, την οργή για τη προδοσία του Ιούδα.

Το έθιμο συνοδεύουν οι βροντεροί κανονιοβολισμοί που ακούγονται από το Παλιό Φρούριο της Κέρκυρας, αλλά και οι φιλαρμονικές του τόπου που παίζουν θρησκευτικά εμβατήρια. Οι παρευρισκόμενοι στο έθιμο σπεύδουν να μαζέψουν τα κομμάτια από τα σπασμένα πήλινα κανάτια, να τα πάρουν σπίτι τους και να τα φυλάξουν στο εικονοστάσι τους, καθώς σύμφωνα με τους Κερκυραίους φέρουν τύχη και ευημερία.

——————

Του Ρου­σαλιού το Σάββατο. Η «εις Άδου κάθοδος» του Χριστού ελευθερώνει, σύμ­φωνα με τη λαϊκή δοξασία, τις ψυχές των νεκρών που ανεβαίνουν στον πάνω κόσμο έως την Ανάληψη ή την Πε­ντηκοστή, δίνοντας αφορμή για ένα πλήθος από έθιμα και τελετουργίες, όπου η νεοελληνική λαϊκή λατρεία ανα­βαπτίζεται στις αρχαιοελληνικές καταβολές της. Του Ρου­σαλιού το Σάββατο (το Ψυχοσάββατο της Διακαινησίμου) αναβιώνει την αρχαία νεκρική γιορτή των Ροζαλίων και δεν είναι τυχαίο ότι τα κάλαντα του Πάσχα στα Μέγαρα της Αττικής τα ονομάζουν Ρουσάλια. Ενώ την Τρίτη του Πάσχα χορεύουν εδώ και πάλι μόνον οι γυναίκες τον πα­λαιότατο χορό της Τράτας  με το χαρακτηριστικό σταυ­ρωτό κράτημα των χεριών που συναντάμε σε αρχαίες τοι­χογραφίες.

Σοκολατένια Αυγά

Δημιουργήθηκαν για πρώτη φορά στην Ευρώπη στις αρχές του 19ου αιώνα, με τα πρώτα αυγά να φτιάχνονται από συμπαγή σοκολάτα τυλιγμένα σε απλό χαρτί. Αργότερα με την ανακάλυψη άλλης μεθόδου επεξεργασίας της σοκολάτας, κατάφεραν οι ζαχαροπλάστες να φορμάρουν τα αυγά σε καλούπια και στο εσωτερικό τους να βάλουν κουφέτα και να τα διακοσμήσουν με λουλούδια από αμυγδαλόπαστα.

Ο John Cadbury έφτιαξε την πρώτη «πλάκα γαλλικής σοκολάτας » το 1842, αλλά το πρώτο σοκολατένιο αυγό το δημιούργησε το 1875.

Κάθε χρόνο παράγονται περισσότερα από 90 εκατομμύρια σοκολατένια πασχαλινά αυγά.

Πασχαλινό Τσουρέκι

Η ονομασία προέρχεται από την τούρκικη λέξη «corek» και αναφέρεται σε οποιοδήποτε ζύμη περιέχει μαγιά. Η ελληνική παράδοση το ονομάζει Λαμπροκουλούρα ή Λαμπρόψωμο, όμως ο όρος τσουρέκι είναι πιο διαδεδομένος καθώς υιοθετήθηκε επί τουρκοκρατίας.

Το τσουρέκι συμβολίζει την Ανάσταση του Χριστού καθώς κατά τη ζύμωση το αλεύρι «ζωντανεύει» με τη μαγιά και γίνεται ψωμί. Ακόμα και κατά την ειδωλολατρική περίοδο βλέπουμε ότι το «ψωμί» συμβόλιζε τη «ζωή».

Το σχήμα ποικίλει ανάλογα την περιοχή και τις παραδόσεις της. Φυσικά η πλεξούδα με ή χωρίς το αυγό είναι το πιο διαδεδομένο. Οι πλεξούδα συμβολίζει την απομάκρυνση των κακών πνευμάτων την περίοδο της ειδωλολατρίας.

Τη μεγάλη Πέμπτη, σε όλη την Ελλάδα, ζυμώνουν με μυρωδικά τις κουλούρες της Λαμπρής και τις στολίζουν με λουρίδες από ζυμάρι και ξηρούς καρπούς. Ανάλογα με το σχήμα που τους έδιναν παλιότερα είχαν και διάφορα ονόματα. «Κοφίνια», «καλαθάκια», «δοξάρια», «αυγούλες», «κουτσούνες», «κουζουνάκια».

ΖΕΙΣ ΤΟ ΑΛΗΘΙΝΟ ΠΑΣΧΑ;
Πάρα πολλοί άνθρωποι σήμερα δεν έχουν γνώση τι είναι το Πάσχα και ποια είναι η σημασία της λέξης “ΠΑΣΧΑ” για εμάς τους Χριστιανούς. Και έτσι η άγνοια έχει ως αποτέλεσμα να κρατά τον άνθρωπο μακριά από την αλήθεια του Λόγου του Θεού και να χάνεται απορρίπτοντάς την μέσα στις ανθρώπινες του παραδόσεις και δοξασίες.

Ο Λόγος του Θεού λέει γι’ αυτό:  “Ο λαός μου αφανίστηκε για έλλειψη γνώσης· επειδή, εσύ απέρριψες τη γνώση, και εγώ απέρριψα εσένα..”( Ωσηέ 4:6)
Γιατί απορρίψατε τη γνώση; Διότι απορρίψατε το Λόγο του Θεού για την παράδοσή σας.  “ακυρώνοντας έτσι το λόγο του Θεού χάρη στην παράδοσή σας, που είναι δικό σας κατασκεύασμα.”( Μαρκ. 7:13).
Έτσι ο άνθρωπος μέσα στην άγνοια και στην ανθρώπινη παράδοσή του, έχει φτιάξει ένα Πάσχα που αποτελείται μόνο από έθιμα και εθιμοτυπικές συμπεριφορές.

Αναρωτήθηκες όμως ποτέ τι σχέση μπορεί να έχει η σταύρωση και η ανάσταση του Ιησού Χριστού με τα αυγά, τα τσουρέκια και όλα τα υπόλοιπα που βλέπουμε να τελούνται στις μέρες αυτές;
Οι αρχαίοι Κινέζοι και οι Γιαπωνέζοι προσφέρουν μέχρι και σήμερα αυγά την άνοιξη για γονιμότητα και αναγέννηση, αλλά και βάφουν αυγά για τις τελετουργίες τους. Οι Αιγύπτιοι θεωρούσαν το χρυσό αυγό σύμβολο του ήλιου και χρησιμοποιούσαν βαμμένα αυγά στις γιορτές της άνοιξης. Οι δρυΐδες είχαν το αυγό σαν ιερό έμβλημά τους. Αλλά και στην αρχαία Ελλάδα έβαζαν αυγά στα χέρια ειδωλίων του Διόνυσου ως σύμβολα αναγέννησης.
Ένας αρχαίος μύθος των Βαβυλωνίων αναφέρει ότι “Ένα αυγό σε υπερφυσικό μέγεθος έπεσε από τον ουρανό στον ποταμό Ευφράτη, τα ψάρια το κύλισαν μέχρι την όχθη και εκεί κάθισαν περιστερές και το κλώσησαν και από μέσα βγήκε η Αστάρτη.”
Τη θεά αυτή τη λάτρευαν ως τη Βασίλισσα των ουρανών και για να την τιμήσουν προσέφεραν πέμματα (=κουλού­ρια) όπως λέει στον Ιερεμία 7:17-18
“Δεν βλέπεις τι κάμνουσιν αυτοί εν ταις πόλεσι του Ιούδα και εν ταις οδοίς της Ιερουσαλήμ; Οι υιοί συλλέγουσι ξύλα και οι πατέρες ανάπτουσι το πυρ και αι γυναίκες ζυμόνουσι την ζύμην, διά να κάμωσι πέμματα (κουλούρια) εις την βασίλισσαν του ουρανού και να κάμωσι, σπονδάς εις άλλους θεούς, διά να με παροξύνωσι.”
Μία άλλη εκδοχή του ίδιου μύθου λέει ότι “Ένα αυγό έπεσε από τον ουρανό στον Ευφράτη, έσπασε και από μέσα βγήκε η ζωή”. Από το μύθο αυτό προέρχεται το τσούγκρισμα ή σπάσιμο του αυγού που συμβολίζει τη ζωή. Ο λόγος του Θεού όμως λέει για τη ζωή:
Κατά Ιωάννη 11:25 “Ο Ιησούς είπε σ’ αυτήν: Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή· αυτός που πιστεύει σε μένα, και αν πεθάνει, θα ζήσει. Και καθένας που ζει και πιστεύει σε μένα, δεν πρόκειται να πεθάνει στον αιώνα. Το πιστεύεις αυτό;”
Ποιο όμως είναι το αληθινό Πάσχα και τι αναφέρει ο Λόγος του Θεού γι’ αυτό;
Η πρώτη αναφορά που γίνεται για το Πάσχα μέσα στην Αγία Γραφή είναι στο βιβλίο της Εξόδου στο 12ο κεφάλαιο, όπου λίγο πριν τη μεγάλη έξοδο των Ισραηλιτών από τη σκλαβιά της Αιγύπτου ο Θεός διάταξε τον λαό Ισραήλ να σφάξουν από ένα αρνί και με το αίμα του να βάψουν το ανώφλι και τους παραστάτες των θυρών τους για να φυλαχτούν από τη 10η πληγή που θα ερχόταν και από τον άγγελο εξολοθρευτή.
Όπου ο άγγελος αυτός σε όποια θύρα θα έβλεπε το αίμα του αμνού θα έκανε “πάσχα” που σημαίνει: Προσπερνώ – παρατρέχω,θα προσπερνούσε και θα παράτρεχε την οικία αυτή.
Αυτός ήτανε ένας τύπος που εκπληρώθηκε στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, ως αμνός του Θεού, σφάχτηκε πάνω στο σταυρό του Γολγοθά μία για πάντα, όπως λέει στο: Ρωμαίους 6:9-10 “γνωρίζοντας ότι ο Χριστός, καθώς αναστήθηκε από τους νεκρούς, δεν πεθαίνει πλέον· θάνατος δεν τον κυριεύει πλέον. Επειδή, καθόσον πέθανε, πέθανε μια για πάντα για την αμαρτία· αλλά, καθόσον ζει, ζει για τον Θεό.”
Εφόσον πέθανε και αναστήθηκε μια για πάντα, εμείς γιατί Τον σταυρώνουμε και Τον ανασταίνουμε κάθε χρόνο;
Ο  Χριστός μας  καλεί να ζήσουμε  το αληθινό Πάσχα, το οποίο δεν είναι μία, αλλά 365 ημέρες το χρόνο δεχόμενος τη θυσία Του και το αίμα Του στους παραστάτες της καρδιάς σου, ώστε όποια μέρα και αν περάσει ο άγγελος εξολοθρευτής, να κάνει Πάσχα.

ΠΗΓΕΣ

1.Aνάλεκτα-www.pemptousia.gr

2.www.diakonima.gr

  1. Εγκυκλοπαίδεια Britannica
  2. βιβλίο Ο Τελετουργικός Θρήνος στην Ελληνική Παράδοση, σ. 113-146, της Μάργκαρετ Αλεξίου, (Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2008)
  3. http://www.theogonia.gr
  4. περιοδικό ΚΙΒΩΤΟΣ, τεύχος 25, καλοκαίρι 2011, σελίδες 13 -20.-www.orp.gr)
  5. http://monoplio.gr

 

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

w

Σύνδεση με %s