Iστορικά στοιχεία που αφορούν την διαμόρφωση του τυπικού της Ακολουθίας των Παθών και του Επιταφίου

Εισαγωγικά.

Η δημοσίευση μέρους της έρευνάς μας με θέμα «Μεγαλοβδομαδιάτικες παρατυπίες και θεατρινισμοί», δημιούργησε έντονο προβληματισμό σε αρκετούς αναγνώστες του ιστολογίου. Προκειμένου να δώσουμε στους ενδιαφερομένους και περισσότερα απαραίτητα ιστορικά στοιχεία,δημοσιεύουμε απόσπασμα σχετικού άρθρου  του μακαριστού Μητροπολίτη Θεσσαλιώτιδος κυρού Ιεζεκιήλ Βελανιδιώτη ,που έθεσε υπόψη στην Χριστιανική αρχαιολογική υπηρεσία και δημοσιεύτηκε στο  Δελτίον XAE 1 (1932), Περίοδος Γ’• Σελ. 132-140ΑΘΗΝΑ 1933

4890-9464-1-PB-page-001

 

………………………………………………………….
Ή κ· Β. Κώττα επί τοΰ θέματος τούτου άνακοινοί τα κατωτέρω:
«Εξοδος τοΰ ‘Εσταυρωμένου κατά τον όρθρον της Μεγάλης Παρα­σκευής, δπως και περιφορά τοΰ ‘Επιταφίου κατά τον «Ορθρον τοΰ ΜεγάλουΣαββάτου, δεν έγίνοντο κατά τους προ τής Αλώσεως χρόνους. Ή όλη ιεροτε­λεστία τών Παθών τοΰ Χρίστου, καθ’ δσον είναι αΰτη γνωστή σήμερον: «Εξοδος τοΰ Σταύρου, Άποκαθήλωσις, ‘Επιτάφιος, αποτελεί ένιαΐον σύν­ολον μιας και τής αυτής τελετής, διηρημένης εΐς τρία μέρη και συνυφα­σμένης κατά τους χρόνους τής δουλείας. Εις τά προ τής Αλώσεως λει­τουργικά τυπικά είναι άγνωστος καθ’ ολοκληρίαν ή ιεροτελεστία αΰτη.

Τά τυπικά τών βυζαντινών χρόνων, τά μέχρις ημών διασωθέντα, ήτοι:

Ιον) Το τυπικον τής μεγάλης και ιεράς Εβδομάδος εν τη πόλει «Ιερου­
σαλήμ, κατά κανόνα τοΰ Θ’-Γ αιώνος (εκδοθέν το πρώτον υπό τοΰ Dimitrievskij [Kazan 1888] και το δεύτερον υπό τοΰ Παπαδοπούλου—Κε-
ραμέως, ‘Ανάλεκτα, τόμ. Β’. [Πετροΰπ. 1891—1894]).
2ον) Το τυπικόν τής Μεγάλης τοΰ Χρίστου ‘Εκκλησίας (‘Αγ. Σοφίας)θ’-Γ αιώνος (εκδοθέν επίσης υπό τοΰ Dimitrievskij—εις τήν συλλογην  αύτοΰ Τυπικά,—περιλαμβάνουσαν έκτος του τυπικού της Μεγάλης ‘Εκκλη­σίας και σειράν τυπικών διαφόρων μονών, χρονολογουμένων από του Ι —Ι Γ ‘ καΐ Ι Δ ‘ αιώνος—δπως και υπό τοΰ Krasnoceltzev [‘Οδησσός 1892]).
3ον) Τα τυπικά τών διαφόρων μονών Κωνσταντινουπόλεως (Τυπικά υπό Dimitrievskij)·
4ον) Το τυπικον της Μονής της Πάτμου (πρ6λ. Dimitrievskij, Patmoskic otcherki[Kiev 1894], Ί . Σακκελίωνος, Πατμιακην Βώλιοθήκψ [‘Αθή­ναι 1890], Diehl, Le trésor de la Biblioth. de Patmos, au commencement du ΧΠ/e s-, εν By;· Zeitschr., τόμ. A’, 1892, σελ. 488-525).
5ov) Τα αυτοκρατορικά τυπικά: Τυπικόν, συνταχθέν υπό τής αυτοκρά­τειρας Ειρήνης δια την μονήν Θεοτόκου τής Κεχαριτωμένης (εν Migne,Patrol. Graeca, τόμ. 127). Τυπικόν τής μονής Παντοκράτορος, συνταχθένυπό τοΰ αύτοκράτορος ‘Ιωάννου Κομνηνού (Dimitrievskij, Τυπικά).
6ον) Ή Βασίλειος τάξις τοΰ Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου, ή περι­λαμβάνουσα τόσας και τόσας εκκλησιαστικός λεπτομέρειας,δεν άναφέρουσι, πάντα ανεξαιρέτως, δια την εβδομάδα τών Παθών,
ειμή τάς γνωστοτάτας εκκλησιαστικές τελετάς, τάς μέχρι σήμερον διασωθείσας εις πολλά μέρη και τάς συνοψιζομένας εις τήν εξής σειράν: Βαϊοφορος,Νιπτήρ, Άνάστασις.

Έκ τούτων ή μεν πρώτη συνέκειτο εις τήν μίμησιντής εισόδου τοΰ Χρίστου εις ‘Ιεροσόλυμα «μετά κλάδων και βαίων» καΐ ήτο κυρίως διαδεδομένη εις Ιεροσόλυμα και Κωνσταντινουπολιν, παρελείπετο δε πολλάκις εις τάς μονάς.

Ή δευτέρα, ό Νιπτήρ, έμιμείτο τήν σκηνήν,καθ’ ήν ό Χριστός ένιψε τους πόδας τών δώδεκα μαθητών αύτοΰ, ολίγονπριν συλληφθή και ήτο απ’ εναντίας διαδεδομένη είς τάς μονάς, καθ’ οάποτελοΰσα μεγίστην ενδειξιν ταπεινοφροσύνης ( Ό δι’ ύπερβάλλουσαν αγα­θότητα όδόν αρίστην τήν ταπείνωσιν ύποδείξας εν τω νίψαι τους πόδαςτών μαθητών και μέχρι σταυρού καΐ ταφής συγκαταβας ήμΐν Χριστός ό αληθινός θεός ημών Τυπικόν Πάτμου, Dimitrievskij, Patmoskie otcherki, σελ. 236) .

Ή τρίτη τελετή (Άνάστασις) άπετέλει πανηγυρικόν έορτασμόν, μετ’ εξόδου εις τα «παραπτέρυγα» ή τάς αύλας τών εκκλησιών, μεθ’ ΰμνων, ψαλμών και εξαπτερΰγων, τής τοΰ Χρίστου ‘Αναστάσεως.
Ουδέν τό καινόν δια τήν Μεγάλην Πέμπτην και Μεγάλην Παρασκευήν, άναφορικώς προς την εξοδον του Σταυρού και του ‘Επιταφίου.

«Αγνωστοι τελείως κατά τους βυζαντινούς χρόνους αΐ τελεταί αΰται. Εις το τυπικον των’Ιεροσολύμων, κατά τον Ι ‘ αιώνα, περιλαμβάνονται και δύο μικραι τελεταί καθαρώς τοπικά!

Και ως εκ τούτου άγνωστοι εις τάς αλλάς εκκλησίας, ή της μιμήσεως τοΰ « Έλκομένου επί σταυρού» και ή τών Μυροφόρων. Κατά την πρώτην ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων ώφειλε, δεδεμένος τάς χείρας δια σχοινιού και φέρων τον σταυρόν επί τοϋ ώμου, να συρθη την πρωΐαν της Μεγάλης Πέμπτης, έξωθεν τοΰ ναού, ύπύ τοϋ διακόνου αύτοϋ. Ή δευτέρα εξετελεΐτο πέριξ τοϋ αγίου Τάφου καί. συνέκειτο εις την φύλαξιν υπό δύο μυροφόρων τοϋ Τάφου τοϋ Χριστού, τόσον κατά το εσπέρας της Μεγάλης Παρασκευής, τουτέστιν μετά τον ένταφιασμόν, όσον και κατά τήν πρω’ίαν τοϋ Πάσχα, μέχρις ότου άναγγελθή εις αύτας υπό τοϋ Πατριάρχου ή άνάστασις (Λέγω δε τήν πρωΐαν τοΰ Πάσχα, διότι ή Άνάστασις έωρτάζετο τήν πρωϊαν της Κυριακής και δ’χι τήν νύκτα τοϋ Σαββάτου (Πρβλ. Παπαδοπ.Κεραμ., ‘Ανάλεκτα, τόμ. Β’, σελ. 146, 189 και άκόλ.).

Αι δύο τελευταΐαι αΰται μικραι τελεταί τοϋ Ι ‘ αιώνος έξηφανίσθησαν συν τω χρόνω—είναι άγνω­στοι εις τα κατόπιν τυπικά τών Ίεροσολύμίον — κατά πασαν πιθανότητα συγχωνευθεΐσαι εις τήν μετά τοσούτου πραγματισμού και αληθοφάνειας εκτελουμένη όλην σειράν τών σκηνών τών Παθών τοΰ Χριστού, τών οποίων ζωντανόν μαρτύρων αποτελεί ή υπό τοΰ Σπυρίδωνος Λάμπρου εν τω Βατικανού (Παλατινή Βιβλιοθήκη), άνακαλυφθεΐσα και δημοσιευθείσα Διάταξις τών Παθών τοΰ Χρίστου (Νέος Έλληνομνήμων, ε’τος 1916, τεΰχ. 13, σελ. 381 και άκόλ.), εν ή συμπεριλαμβάνονται και αί σκηναι τοϋ Έλκομένου και τών Μυροφόρων, δπως συμπεριλαμβάνονται και αί προμνημονευθεΐσαι τών Παθών σκηναί: Βαϊοφόρος, Νιπτήρ και λοιπαί. Έ ά ν δε αΐ τελευταΐαι αύται απέμειναν εις τα εκκλησιαστικά τυπικά, τοϋτο συνέβη, διότι ειχον πλέον καθιερωθη και συμπεριληφθή εις αυτά, ουχί ως Ίδιαίτεραι τελεταί—ως ή τοϋ Έλκομένου καί τών Μυροφόρων, αί όποΐαι ήσαν προαιρετικά!
και καθαρώς τοπικαί—αλλά ως άναπόσπαστον μέρος της δλης ακολουθίας της ιεράς ‘Εβδομάδος, και εξακολουθούν νά σώζωνται μέχρι σήμερον (Νι­πτήρ της Πάτμου, Πατριαρχείων Κων/πόλεως καί ‘Ιεροσολύμων), ενώ αί σκηναί της Παλατινής Διατάξεως (Σπ. Λάμπρου), καθ5 δ καθαρώς θεαμα­τικά! και άπαιτοϋσαι ιδιαιτέραν σκηνοθεσίαν, παριστάνοντο μεν εν τη εκκλη­σία, αλλ’ ανεξαρτήτως της εκκλησιαστικής ακολουθίας καί εις ιδιαιτέραν ώραν, καθοριζομένην ειδικώς προς τούτο. Εις λόγος λοιπόν σοβαρότατος, διατον όποιον δεν διεσώθησαν αύται δια τών εκκλησιαστικών τυπικών, δπως αί πρώται.
Άπ ‘ εναντίας, εις το Τριώδιον τών μετά τήν «Αλωσιν χρόνων, εϊσεχώρησεν ή τριήμερος διάταξις τών Παθών τοΰ Χρίστου,—»Εξοδος Σταυρού, Άποκαθήλωσις, ‘Επιτάφιος—συνοδευομένη περιπλέον υπό κειμένου τόσον αγνώστου δσον καί ή προέλευσις της δλης διατάξεως: Το Σήμερον κρέμα ται επί ξύλου τής ‘Εξόδου tot» Σταυροί) ανήκει εις τα «Ίδιομελά αδέσποτα»» ως προς δε τον ώραιότατον Έπιτάφιον Θρήνον της Μεγάλης Παρασκευής, ούτος εξακολουθεί να προκαλή τόσον τον θαυμασμόν δσον καΐ την περιέργειαν των σοφών, όσον άφορα την συγγραφήν αύτοΰ. Δια τα συναξάρια, τα όποια συμπεριελήφθησαν εις τα τριώδια και τα πεντηκοστάρια των μεταβυζαντινών χρόνων, επικρατεί ή δοξασία, ότι είναι αυτά εκείνα, τα όποια συνεγράφησαν υπό του ιστορικοί} Νικηφόρου Καλλίστου Ξανθοποΰλου, τω 1336. Ουδεμία γνώμη όμως διετυπώθη ως προς την διάταξιν τών Παθών του Χρίστου. ‘Αμέσως λοιπόν γεννώνται δυο ερωτήματα: Κατά ποίαν εποχήν εισεχώρησεν αΰτη εις την άκολουθίαν της Μεγάλης Εβδομάδος; Κα! δια ποίον λόγον;
Ή διάταξις τών Παθών του Χριστού, όπως είναι αυτή γνωστή σή­μερον, φαίνεται να εχη εισχωρήσει εις την εκκλησίαν κατά τους χρόνους της δουλείας, λόγω της επιθυμίας της άναβιώσεως υπό του χριστιανικού κοι­ νού τών σκηνών, εις τας οποίας τούτο ενετρΰφα άλλοτε, τόσον ελευθέρως και επί όλόκληρον εβδομάδα. Οι Βυζαντινοί παρίστανον τα Πάθη τοΰ Χρίστου μεγαλοπρεπώς και με ΐδιάζουσαν σκηνοθεσίαν οί υποδουλωμένοι χριστιανοί ώφειλον ένστερνιζόμενοι τήν πάλαιαν συνήθειαν, την τόσον προσφιλή εις αυτούς παράδοσιν, να δικαιολογήσωσιν αυτήν υπό το πρόσχημα της θρη­σκείας, ν’ άποκρΰψωσιν αυτήν όπισθεν τής ελευθέρας θρησκευτικής ασκήσεως.
Γνωρίζομεν δε, δτι ουδέποτε οι Τούρκοι έτάραξαν τήν ίεροτελεοτίαν τών Χριστιανών κατά τήν πομπώδη εξοδον τοΰ ‘Επιταφίου. «Οσον δια τάς μο­νάς, εις τάς οποίας ουδέποτε εΐχον παρασταθή αί σκηναι τών Παθών τοΰΧριστού—περιωρίσθη ή τοιαύτη συνήθεια εις τας πόλεις—(ενώ απ’ εναντίας
παρίστανον εις αύτας πομπωδώς τα τής Κοιμήσεως και ‘Επιταφίου τής Θεο­τόκου—πρ. V. Cottas, Le Théâtre à Byzance, κεφ. Β’ 2, Les officesdramatiques de nos jours, σελ. 131 και άκόλ.), ή «Εξοδος τοΰ Σταυρού μετά τών λοιπών λεπτομερειών τής όλης διατάξεως μένει μέχρι σήμερον
άγνωστος.
Ώ ς προς τήν εποχήν τής εισχωρήσεως της περί ης ό λόγος διατάξεως εις τήν εκκλησίαν, εχομεν να εΐπομεν και τα εξής·:
Το τελευταΐον βυζαντινόν έργον—σύγχρονον σχεδόν με τήν «Αλωσιν—το άναφερόμενον εις τάς ιεροτελεστίας τοΰ Βυζαντίου, είναι το άποδιδόμενον εις τον Γεώργιον Κωδινόν «Περί οφφικίων » σύγγραμμα (κεφ. Γ).Αναφέρει δε τοΰτο ως εκκλησιαστικός τελετάς και πάλιν τήν Βαϊοφόρον, τον
Νιπτήρα, τήν Άνάστασιν. Ούδεμίαν μνείαν ποιείται τών Παθών ή τής ‘Εξό­δου τοΰ Σταύρου καΐ τοΰ ‘Επιταφίου. Βραδΰτερον εκλείπει πάν γραπτόν μαρτΰριον δι’ ημάς τους «Ελληνας.

Ευτυχώς όμως ανευρίσκονται τοιαΰτα είς τα λοιπά ορθόδοξα κράτη, είτε γειτονικά είτε μή, εις τα όποια και πρέπει να άνέλθωμεν, εάν θέλωμεν να άνεΰρωμεν το χρονολογικον νήμα, το όποιον
άναζητοΰμεν. Και δεν σώζονται μεν ελληνικά τυπικά τής εποχής τής δουλείας, εις τα όποια να άνευρίσκωμεν την δλην διάταξιν των Παθών του Χριστού, υπάρχει όμως Ρωσσικός τις κατάλογος των εν Ρωσσία από του 1491 μέχρι του 1652 εις κυριλλικούς χαρακτήρας εκδοθέντων ρωσσο-σλαυωνι-κών εκκλησιαστικών βιβλίων (υπό του Kataev, Πετροΰπ. 1884), εις τον όποιον άνεΰρομεν δ,τι εζητοΰμεν. Αι πρώται μεταφράσεις του τριωδίου ρωσσιστί χρονολογούνται από του τέλους του ΙΛ ‘ αιώνος’ δεν περιλαμβάνουν παρά τους κανόνας της Τεσσαρακοστής του Θεοδώρου Στουδίτου (826). Κατά τάς αρχάς του Ι Ε ‘ αιώνος δλη ή εκκλησιαστική διάταξις τών ‘Ιεροσολύμων, δπως και ή τής Τκσσαρακοστής και της Μεγάλης Εβδομάδος) εΐχον επίσης μεταφρασθή ρωσσιστί, άλλα δεν περιελάμβανον και αύται επίσης την σημερινήν διά­ ταξιν τών Παθών, δπως δεν θα περιελάμβανον αυτήν και τα ελληνικά πρότυπα.
Αί πρώται μετά τήν «Αλωσιν τής Κων/πόλεως ρωσσικαι εκδόσεις χρονολογούν­ται από το 1491, αί δεύτεραι από το J 561. Περίοδος εκατόν περίπου ετών χωρίζει άρα τάς μεν από τάς δε. Εΐς τας πρώτας δέν άνεΰρομεν καμμίαν μνείαν ‘Εξόδου τον ‘Εσταυρωμένου, είτε του ‘Επιταφίου* εις τάς δευτέρας άπ’ εναντίας εΰρομεν το ζητοΰμενον και μετ’ αύτου όλόκληρον τήν μετάφρασιν του Επιταφίου Θρήνου εις σλαυϊκήν. ‘Από τήν Ρωσσίαν ή σλαυϊκή αΰτη μετάφρασις εΐσεχώρησεν εΐς Βουλγαρίαν και Σερβίαν κατ’ αρχάς καΐ εκείθεν εΐς Ρουμανίαν. Ή τελική όμως μετάφρασις του Τριωδίου με την σημερινήν διάταξιν τών Παθών και τήν επίσημον μετάφρασιν του ‘Επιταφίου Θρήνου εν Ρουμανία, εΐς σλαυϊκήν γλώσσαν, χρονολογείται άπό του 1697 και οφεί­ λεται εΐς τον μητροπολίτην του Buzihi, Mitrophan (Ν. Jorga, Bisericìi Românesti, τόμ. A’, σελ. 116 -119. Βουκουρ. 1908—1909). Μετάφρασις εΐς καθαρώς ρουμανικήν γλώσσαν του Τριωδίου, και κατ’ άκολουθίαν και του Επιταφίου Θρήνου ύπό του συνθέτου και εξαίρετου μουσικού Anton Paini εγένετο τω 1843.
Ούτω, τα Τυπικά τών ξένων ορθοδόξων λαών και δή αί μεταφράσεις εκ του ελληνικού τής Διατάξεως τών Παθών του Χρίστου, εν Ρωσσία κατ’ αρ­χάς, Βουλγαρία, Σερβία και Ρουμανία βραδύτερον, βοηθούν να άνεΰρωμεν τήν εποχήν τής εΐσχωρήσεως εις τήν ορθόδοξον έλληνικήν εκκλησίαν τής όλης διατάξεως τών Παθών, δπως εφθασεν αΰτη μέχρις ημών μετά τής ‘Εξόδου του ‘Εσταυρωμένου—ήτις ήτο άγνωστος εΐς τους προ τής Αλώ­σεως χρόνους—και τής όλης τελετής του ‘Επιταφίου:
Κυμαίνεται αυτή από τα τέλη του 15ου ί’ως τα μέσα του Ιΰου αιώνος. Ά π ό τής εποχής δε ταύτης χρονολογείται πιθανώτατα και ή άνάρτησις καθ’ δλην τήν διάρκειαν του έτους εΐς το «Αγιον Βήμα του ‘Εσταυρωμένου, τον όποιον δεικνύουν αί έκκλησίαι εΐς το κοινόν ά’παξ του έτους, τήν Μεγάλην Πέμπτην, ήτοι εις τον όρθρον τής Μεγάλης Παρασκευής. «Οσον δια τας φορητός εικόνας του Χριστού επί σταυροί) εν μέσω τών δυο ληστών είτε τής Θεοτόκου και του ήγαπημένου μαθητού παρά τον σταυρόν, φρονούμεν, δτι αΰται είναι παλαιότεραι, καθ’ δσον ήσαν επίσης εν χρήσει παρά τοις  Βυζαντινοις, οιτινες εχρησιμοποίουν αύτας κατά την παράστασιν των σκηνών των Παθών του είδους τών της Παλατινής διατάξεως. «Οπως φρονοΰμεν επίσης, δτι ή προέλευσις του επιταφίου (υφάσματος) ανέρχεται ε’ις τους βυ­ζαντινούς χρόνους- άνευρίσκομεν αυτήν εις τον αέραεπιτάφιον της θείας λειτουργίας της βυζαντινής εποχής (πρβλ. V· Cottas. L’influence du drame
« Christos Pas chon* sur l’art chrétien d’ Orient, κεφ. Η ‘ : Le jeu dela Passion et l’usage des épitaphio/), άναγνωρίζοντες ούτω εις τήν όλην ίεροτελεστίαν τών Παθών του Χρίστου τών μετά τήν «Αλωσιν χρόνων, στοιχεία καθαρώς εκκλησιαστικά και λειτουργικά, αναμεμιγμένα μετ’ άλλων,
αποτελούντων τήν τελευταίαν επιβίωσιν τών σκηνοθετικών διατάξεων τών προ τής «Αλώσεως χρόνων

 

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s