Τα Θεοφάνεια στην κοπτική λειτουργική παράδοση

DSC02134

Επιμέλεια κειμένου:πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

(Απόσπασμα από σχετική εργηασία μας για τα Θεοφάνεια)

Εισαγωγικά.

Το παρακάτω άρθρο βασίζεται στην διδακτορική διατριβή του Αρχιδιακόνου Dr. ROSHDI WASSEF BEHMAN DOUS,της Κοπτικής Εκκλησίας της Αλεξάνδρειας.
Η συγκεκριμένη εργασία έχει τίτλο

 « Ο ΑΓΙΑΣΜΟΣ ΤΩΝ ΥΔΑΤΩΝ ΤΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΠΟΤΑΜΟΥ
ΣΤΗΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ.

Στην εισαγωγή της διδακτορικής διατριβής αναγράφονται τα εξής:

«Η εργασία αυτή αποτελεί τον καρπό πέντε χρόνων έρευνας και μελέτης στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και στις βιβλιοθήκες της Αιγύπτου (Ελληνικού Ορθοδόξου Πατριαρχείου, Κοπτικού Ορθοδόξου Πατριαρχείου, Ιεράς Μονής Αγίας Αικατερίνης, Σινά και Ιεράς Μονής της Παναγίας, Ασιούτ. «Αλ μούχαρακ»).

Προχαλκηδόνιες Εκκλησίες

Προχαλκηδόνιες ή Ανατολικές Εκκλησίες ονομάζονται εκείνες που υιοθέτησαν τον Μονοφυσιτισμό ή Ευτυχιανισμό (από το όνομα του ιδρυτή του), ένα δόγμα που εμφανίστηκε τον 5ο αιώνα. Σύμφωνα με αυτό, η θεία φύση του Χριστού θεωρείται κυρίαρχη επί της ανθρώπινης, η οποία απορροφήθηκε από τη θεία φύση ως «σταγόνα μέλητος στον ωκεανό».

Ο Μονοφυσιτισμός καταδικάστηκε από τηνΔ’ Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας το 451 μ.Χ και την Ε΄ Οικουμενική Σύνοδοτης Κωνσταντινούπολης το 553 μ.Χ. όπου και διατυπώθηκε το ορθόδοξο δόγμα, σύμφωνα με το οποίο ο Ιησούς υπάρχει σε ένα μόνο πρόσωπο και με δύο φύσεις, την ανθρώπινη και τη θεία, «ενωμένες και μη συγχεόμενες».

Επειδή κάποιες εκκλησίες δεν δέχτηκαν τις δογματικές διατυπώσεις της Συνόδου της Χαλκηδόνας, και αναγνώριζαν μόνο τις 3 προηγούμενες Οικουμενικές Συνόδους, ονομάστηκαν Προχαλκηδόνιες (και μερικές φορές, Αντι-χαλκηδόνιες).

 

Προχαλκηδόνιες είναι οι εκκλησίες:

Κοπτική Ορθόδοξη Εκκλησία (της Αιγύπτου),

Αρμενική Αποστολική Εκκλησία,

Συριακή Ορθόδοξη Εκκλησία,

Ορθόδοξη Εκκλησία του Μαλαμπάρ των Ινδιών [& Μαλάνκαρα],

Αιθιοπική Ορθόδοξη Εκκλησία

Ορθόδοξη Εκκλησία Tewahedo της Ερυθραίας.

Η Κοπτική Εκκλησία της Αιγύπτου αποτελεί συνέχεια της αρχαίας Εκκλησίας της Αλεξάνδρειας με ιδρυτή και πρώτο Επίσκοπο τον Απόστολο Μάρκο.

Στις προχαλκηδόνιες Εκκλησίες τηρούνται κάποιες αρχαίες παραδόσεις, όπως ο εορτασμός των Χριστουγέννων και Θεοφανείων σε μια γιορτή κατά την 6η Ιανουαρίου

Ιστορικές συγκυρίες και θεολογικά ζητήματα οδήγησαν σε συνεχείς αντιπαραθέσεις τις δύο χριστιανικές Εκκλησίες της Αιγύπτου, δηλαδή της Ελληνορθοδόξου Αλεξανδρινής και της Κοπτικής Αλεξανδρινής.

Η δεύτερη ακολούθησε μία πορεία με τη δική της γλώσσα, πρώτα κοπτική και σήμερα αραβική, αλλά στη βάση της παράδοσης των πρώτων αιώνων. Ως προς τη θεία Λατρεία είναι κοινός ο αρχαϊκός λειτουργικός πλούτος με την Ελληνορθόδοξη Αλεξανδρινή Εκκλησία, χωρίς να αποκλείονται βεβαίως ιδιαιτερότητες τοπικού χαρακτήρα όπως π.χ. αυτή του Αγιασμού των υδάτων του Νείλου ποταμού, ο οποίος σχετίζεται αναμφίβολα με την παλαιά Ακολουθία του Μεγάλου
Αγιασμού των Θεοφανείων.

———————————————————–

Η προέλευση της εορτής των Θεοφανείων πιθανότατα, είναι εξωβιβλική: είναι γνωστό, ότι αιγύπτιοι λάτρεις ενός μυστηριακού θρησκεύματος εόρταζαν την εμφάνιση του Χρόνου ή Κρόνου μέσα από τα νερά του Νείλου στις 6 Ιανουαρίου. Αυτή ήταν μια από τις πολλές ειδωλολατρικές “Επιφάνειες”. Είναι φανερό ότι οι Χριστιανοί ξεκίνησαν στην Αίγυπτο να δίνουν τη δική τους απάντηση για το ποια είναι η πραγματική “Επιφάνεια” του Θεού μέσα από τα νερά: αυτή του βαπτιζομένου Ιησού. Με το παράδειγμά Του και την εντολή Του αργότερα για βάπτιση των πιστευόντων όχι μόνο πλέον “εν ύδατι” (όπως στην θρησκευτική πρακτική πολλών ανατολικομεσογειακών θρησκειών, όπου το λιγοστό νερό θεωρείται πάντα θεόσταλτο καθαρτήριο), αλλά και “εν Πνεύματι”, ο Χριστός αναδείκνυε τη μοναδική ιστορική “Επιφάνεια” του Θεού σε μια ιστορία ευθύγραμμη, που δεν επαναλαμβάνεται

 Τα Θεοφάνεια κατά την κοπτική λειτουργική παράδοση

Τα Θεοφάνεια είναι μία από τις Δεσποτικές εορτές στην Κοπτική Ορθόδοξο Εκκλησία , και εορτάζεται την 11η του μήνα Τωβί (=19  Ιανουαρίου με το παλαιό ημερολόγιο).

Η εορτή των Θεοφανείων ονομάζεται στην Κοπτική Εκκλησία, στα αραβικά αλ Γίτας» (= Εορτή της Κατάδυσης), διότι ο Κύριος Ιησούς Χριστός «ἐβαπτίσθη ὑπό Ἰωάννου εἰς τόν Ἰορδάνην» . Και ως εκ τούτου συνδέεται με το τελετουργικό εορτασμού των καταδύσεων στα νερά του Νείλου.
Μία από τις πιο γνωστές και λαοφιλείς ακολουθίες της Κοπτικής Ορθόδοξη Εκκλησίας μας είναι αυτή του Αγιασμού των υδάτων των Θεοφανείων.
————————————————————-

Η καθαγιαστική ευχή των υδάτων κατά την ημέρα των Θεοφανείων είναι η ίδια με την αντίστοιχη Ακολουθία της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Πρόκειται για την μεγαλοπρεπή ευχή «Μέγας εἶ Κύριε…», η οποία εντάχθηκε στο Ευχολόγιο της Κοπτικής Αλεξανδρινής παράδοσης από το ελληνικό πρωτότυπο.( Π. Ν. ΤΡΕΜΠΕΛΑ, Μικρόν Εὐχολόγιον, τόμ. Β΄, Ἀθῆναι 21998, σ. 23)

Το ύδωρ αγιάζεται διά της επικλήσεως του αγίου Πνεύματος, της καθαγιαστικής δηλαδή ευχής και της ευλογίας του ιερέως.

«Σύ καί τά Ἰορδάνια ῥεῖθρα ἡγίασας, οὐρανόθεν καταπέμψας τό πανάγιόν σου Πνεῦμα,…. Αὐτός οὖν, φιλάνθρωπε Βασιλεῦ, πάρεσο καί νῦν διά τῆς ἐπιφοιτήσεως
τοῦ ἁγίου σου Πνεύματος, καί ἁγίασον τό ὕδωρ τοῦτο (ἐκ γ΄). …. Καί δός
αὐτῷ τήν χάριν τῆς ἀπολυτρώσεως, τήν εὐλογίαν τοῦ Ἰορδάνου»

Η Επίκληση του αγίου Πνεύματος δεν ήταν η αρχική μορφή της Επικλήσεως στην Αίγυπτο. Περί τα μέσα του 4ου αιώνα και παλαιότερον η Αιγυπτιακή Λειτουργία είχε Επίκληση του Λόγου, όπως φαίνεται και στο Ευχολόγιο του Σεραπίωνος. Εάν δε θελήσωμε να επικαλεσθούμε παλαιότερη μαρτυρία από την Αίγυπτο, θα δούμε ότι αυτή συνηγορεί υπέρ της γνώμης (όπως στον Ωριγένη και τον Κλήμεντα Αλεξανδρέα) ότι στην Αίγυπτο η Επίκληση στην αρχέγονη μορφή της ήταν Επίκληση του Λόγου.

Από το τελευταίο τέταρτο όμως του 5ου αιώνα, υπό την επίδραση της λειτουργικής παράδοσης της Παλαιστίνης και της Συρίας προφανώς
και λόγω της ανάπτυξης της θεολογίας περί του αγίου Πνεύματος, ένεκα
της εμφάνισης των Πνευματομάχων και η Επίκληση στην Αίγυπτο ακολουθεί τη μορφή των άλλων ελληνικών λειτουργικών παραδόσεων και μεταβάλλεται σε Επίκληση του αγίου Πνεύματος.
Η εμβάπτιση του σταυρού εισήχθη ή εκ του Μεγάλου Αγιασμού, όπου γίνεται μετά τον Αγιασμόν του ύδατος ως εικονική αναπαράσταση της Βαπτίσεως του Κυρίου ή εκ της βαπτίσεως ή απομυρίσεως των τιμίων ξύλων. Για τον Αγιασμό των Θεοφανείων χρησιμοποιείται μία μεγάλη κολυμβήθρα η οποία έχει σχήμα κύβου και βρίσκεται στο νοτιοδυτικό μέρος της εκκλησίας και είναι συνεχώς καλυμμένη με μεγάλο ξύλο. Κατά την αγρυπνία των Θεοφανείων γεμίζει με νερό (συχνά το νερό του Νείλου ή το νερό από τα πηγάδια των υδάτων του Νείλου), και μετά την τελετή και την Ακολουθία του Αγιασμού των υδάτων, καταδύεται ο λαός για να λάβει την ευλογία των αγιασμένων υδάτων των Θεοφανείων. Αυτό αναφέρεται στο Βάπτισμα του Ιησού Χριστού, ο οποίος κατήλθε στον Ιορδάνη ποταμό.

Η παράδοση της εορτής των Θεοφανείων ανάγεται στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες. Οι πρώτοι χριστιανοί που ζούσαν κοντά στον Ιορδάνη ποταμό, εόρταζαν την εορτή των Θεοφανείων με κατάδυση στον Ιορδάνη, και συνήθιζαν να συναντώνται γύρω από τον τόπο όπου ο Ιησούς Χριστός βαπτίστηκε.
Οι χριστιανοί της Αιγύπτου, όταν μετέβαιναν για προσκύνηση στους Αγίους Τόπους, συνήθιζαν να κρατούν μαζί τους λίγο νερό από τον Ιορδάνη ποταμό, προκειμένου κάθε πόλη να χρησιμοποιεί στην εορτή των Θεοφανείων. Μετά την τελετή και την Ακολουθία του Μεγάλου Αγιασμού των Θεοφανείων ο ιερεύς αδειάζει το σκεύος με το νερό του Ιορδάνη ή  στην κολυμβήθρα (ή στο Νείλο ποταμό) και ευλογεί τα ύδατα. Κάνει τρεις σταυρούς και εκφωνεί «Τά ἅγια τοῖς ἁγίοις», και καταδύεται ο λαός στα νερά όπως ο Ιησούς Χριστός βαπτίστηκε στον Ιορδάνη ποταμό. Αυτή η τελετή-εορτή, η καλούμενη κατά τον άγιο Επιφάνιο «Ὕδρευσις» εκτός από τη σύνδεσή της με τα Θεοφάνεια, απηχεί το αρχαίο ειδωλολατρικό έθιμο κατά το οποίο οι Αιγύπτιοι στην εορτή της πλημμύρας του Νείλου έπαιρναν για ευλογία στο σπίτι τους νερό από το θείο αυτό ποτάμι.

Γι’ αυτό το έθιμο μας μιλά και ο ρήτωρ Αριστείδης (2ος αι. μ.Χ.)131, ενώ ο Πλούταρχος λέγει ότι το νερό αυτό εθεωρείτο ως απόρροια του Θεού, καθ’ Εαυτού.

…………………………………………………………………………………….

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s