Ο εξ Άρτης κληρικός Ζαχαρίας Γεργανός (Ή Γεργάνος).Πρόσκληση για γνωριμία με μια  άγνωστη  εκκλησιαστική  προσωπικότητα του ΙΖ αιώνα.

 

 bc8d86bb-3276-4d37-a203-27e503b43656_2

(πρεσβ.Δημ. Αθανασίου-εκπαιδευτικού)

«Γεργανέ θεολογίης ερμηνεύ θειοπάτακτε ,χαίρε μοι αμφιχέοι σε κλέος αθάνατον.»(Ιωάχειμος Ρειχάρδος της φιλοσοφίας διδάσκαλος )

Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΟΥ

Για τον   Ζαχαρία Γεργανό( στο εξής Ζ.Γ),έλληνα λόγιο ιερωμένο του ΙΖ αιώνα,  οι ιστορικές πηγές είναι φειδωλές,ασαφείς και αντιφατικές. Δεν γνωρίζουμε ούτε πότε γεννήθηκε  ούτε που και πότε  πέθανε .Ανήκει στην λαμπρή ομάδα των Ελλήνων θεολόγων της εποχής (όπως ο Μητροφάνης Κριτόπουλος,Θεόφιλος Κορυδαλλέας ,Μάξιμος Καλλιπολίτης ,Κύριλλος Λούκαρης ,Νικόδημος Μεταξάς) ,που επηρεασμένοι από το πνεύμα της Δυτικής Μεταρρύθμισης του 16ου αιώνα ,προσπάθησαν να αναμορφώσουν την Εκκλησία .

«Εγεννήθη ο Ζ.Γεργάνος ,εν Άρτη εκ περιφανών γονέων » γράφει ο Σάθας ,χωρίς στην συνέχεια  να δίνει πληροφορίες για το μεγάλο διάστημα από την γέννησή του μέχρι τον ξενιτεμό του στην Δύση.

Στην Καινή Διαθήκη, που με δική του επιμέλεια τυπώθηκε στη Βιττεμβέργη, αναγράφεται στο εξώφυλλό της ότι ο Γεργανός ήταν «ευγενής εκ πόλεως Άρτης», και η Χριστιανική Κατήχηση, που συνέγραψε, μας πληροφορεί ότι ο συγγραφέας της κατάγεται από την «υπέρφημον Άρταν».

Ο Μητροπολίτης Αρτας Σεραφείμ Ξενόπουλος (Βυζάντιος) στο Ιστορικό δοκίμιο περι Άρτης και Πρεβέζης γράφει τα εξής.

«Ζαχαρίας ο επιλεγόμενος Γωργάνος η Γεργανός εν έτει1632 ,υιός περιφανών γονέων εξ Άρτης ,επι της Βασιλείας Αμουράδ Δ΄και Πατριάρχου Κυρίλλου Α΄,του Λουκάρεως .Ούτος περιηγηθείς την Γερμανίαν εποτίσθη με τα νάματα της Λουθηροκαλβινικής αιρέσεως.Εν γαρ Ουτεμβέργη διατρίβων εν έτει 1619 και σπουδάζων εν τω Πανεπιστημιω αυτής την Θεολογίαν ,δαπάνη του ηγεμόνος της Σαξωνίας ,ως αυτός λέγει ,συνέταξεν βιβλίον κληθείσαν «Χριστιανική Κατήχησις»,ήτις εξεδόθη εν Ουιτεμβέργη ,κατά το έτος 1622-ωσαύτως εξεδόθη αυτόθι και η Καινή Διαθήκη .Αλλά επειδή η Κατήχησις ,και τοι κατά του Παπικού Δόγματος ούσα ,περιείχε όμως Λουθηρανικά Δόγματα ,ανέτρεψεν δια μακρών ο Λατινόφρων Ιωάννης Ματθαίος ο Καρυόφυλλος.Τούτου έν έτος Αρχιερατεύσαντος και αποβληθέντος ,διάδοχος εγένετο ο Μητροπολίτης Διδυμοτείχου».

Εξ άλλου στο βιβλίο του «Εξήγησις εις την Αποκάλυψιν του Ιωάννου » που γράφτηκε το 1626,υπογράφοντας αφιερωτική επιστολή προς τον τότε Μητροπολίτη Άρτας Γαβριήλ ,αναφέρει: « Εν Χριστώ δούλος Ζαχαρίας ιερομόναχος και πρωτέκδικος Αρτης» .Αλλά και ο σύγχρονός του  λατινόφρονας κρητικός θεολόγος Ι.Ματθαίος Καρυοφύλης ,σκληρός επικριτής της Κατήχησης του Γεργάνου ,γράφει ότι « ούτος ,ο Γεργάνος ,κατήγετο από την Άρτην».(Λάμπρου Ν.Ε.  Δ΄ και ΙΕ΄).

Αντίθετα σ’ ένα ποίημα, που συνέθεσε προς τιμήν του Γεργανού ο Ιωάννης Καμπάνος ο Λυμβοπολίτης, δάσκαλος στην Ακαδημία της Πάργας, τον παρουσιάζει Ιθακήσιο, «ζευγαρώνοντάς τον με τον άλλον εκείνον γιο της Ιθάκης, τον Οδυσσέα, εξαιτίας των πολλών ταξιδιών, που έκαναν κι οι δύο τους».Πιθανώτερη  όμως εξήγηση  είναι ότι ένα μεγάλο μέρος της νεανικής του ηλικίας πέρασε ο Γεργάνος στην Ιθάκη ,όπου φαίνεται να είχε καταφύγει η οικογένειά του για λόγους ασφαλείας.

Πότε όμως γεννήθηκε ο Ζαχαρίας Γεργανός ,καμμιά από τις πηγές που αναφέρονται σ’αυτόν δεν αναφέρει.

Ιστορικοί μελετητές  υποθέτουν  ,πως γεννήθηκε στην Άρτα το 1590 περίπου, δικαιολογώντας την άποψη αυτή  από το υψηλό αξίωμα του πρωτοδίκη ,που έφερε ευρισκόμενος στην Αρτα και από τον χρόνο εμφάνισής του στην Γερμανία (1619).Παρ’ολο που καταγόταν από αρχοντική οικογένεια ,δεν φαίνεται να είχε παιδεία ελληνική Αυτό το ομολογεί ο ίδιος στον πρόλογο του βιβλίου του « Εξήγηση εις την Αποκάλυψιν του Ιωάννου», όπου γράφει: « Τα λοιπά θέλεις ευρείν ,αγαπητέ αναγνώστα,εν τω παρόντι έργω πολλά εναντία της Γραμματικής και ζητώ παρά σου συγχώρησιν ότι Ρωμαίος είμαι τη πίστει ,Λατίνος δε τη γλώσσα…».

 

ΤΑ ΤΑΞΙΔΙΑ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΙ ΟΙ ΣΠΟΥΔΕΣ ΤΟΥ

Τα ταξίδια του Γεργανού είναι ένα από τα λιγοστά σημεία επαφής, που παρουσιάζει η ζωή του με τον  Κυριλλο Λούκαρη, διότι τα έκανε μαζί με τον Μητροφάνη Κριτόπουλο. Ένας από τους προστατευόμενους του Κυρίλλου Λούκαρη ήταν ο Κριτόπουλος, χάρη στις ενέργειες του οποίου σπούδασε θεολογία στην Οξφόρδη και, όταν περάτωσε τις σπουδές του, περιήλθε κατ’ εντολή του Λούκαρη τα κυριότερα κέντρα της δυτικής Ευρώπης, για να μελετήσει καλύτερα τη διδασκαλία της Μεταρρύθμισης. Μεταγενέστερα ο Μ.Κριτόπουλος έγινε πατριάρχης Αλεξάνδρειας.

Σ’ αυτού λοιπόν του ανθρώπου τη συντροφιά έκανε τα ταξίδια του στην Ευρώπη ο Γεργανός. Ο χρόνος, που έκανε τη μεγάλη αυτή περιοδεία, ο Κριτόπουλος, συμπίπτει με τη λήξη των δικών του σπουδών στη Βιττεμβέργη ,προστατευόμενος του βασιλιά  της Σαξωνίας.

Πώς βρέθηκε στη Βιττεμβέργη ο Γεργανός; Μας το αποκαλύπτει ο ίδιος. Ήταν για να πάει το 1616 για ανώτερες σπουδές στη Ρώμη. Κάτι όμως συνέβη και το ματαίωσε το σχέδιό του. Τι ακριβώς ήταν αυτό, που συνέβη, δεν ξέρουμε, αλλά όπως ο ίδιος αφηγείται, στη βάση του ήταν η πρόνοια του Θεού, που έστρεψε τα βήματά του, κι αντί για τη Ρώμη πήγε στη Σαξωνία. Εκεί, χάρη στη γενναιοδωρία του ηγεμόνα αυτής της χώρας Ιωάννη Γεωργίου, επιδόθηκε σε πολυχρόνιες κλασικές και θεολογικές σπουδές.

Σ’ αυτό το Πανεπιστήμιο παρακολούθησε θεολογικά και φιλοσοφικά μαθήματα « ικανόν χρόνον » ,παρακολουθώντας τους σοφούς των Καλβινιστών και Λουθηρανών.Σύμφωνα με τον ιστορικό Σάθα μέχρι το 1626 σπούδαζε στην Βυτεμβέργη και σε άλλες πόλεις της Γερμανίας και  εκεί ανακηρύχθηκε « της αγίας θεολογίας διδάσκαλος ».Φαίνεται ακόμα ότι εκεί  απόκτησε μεγάλες γνωριμίες .Ετσι  ξένοι καθηγητές κυρίως της φιλοσοφίας ,σε επιγράμματα που αφιερώνουν στην Κατήχησή του τον αποκαλούν « των Γραικών θεολογώτατον », θεολογίης ερμηνέα θειοπάτακτον» και « άλλον Οδυσσέα». Με την αποπεράτωση των σπουδών του ,μετά το 1626 επανήλθε στην Ελλάδα. Ειχε  φέρει ,προηγουμένως  σε αίσιο πέρας τα  τρία έργα,( Καινή Διαθήκη-Κατήχηση-Εξήγηση της Αποκάλυψης) με τα οποία είναι κατά κύριο λόγο συνδεδεμένο το όνομά του.

Επέστεψε στη Ελλάδα αποφασισμένος να πάρει μέρος στους σκληρούς αγώνες του Λούκαρη και στο πλευρό του για την διάσωση της Ανατολικής Εκκλησίας από την παπική αρπακτικότητα αλλά και για την αναμόρφωση και ανακαίνησή της.Είναι η εποχή που η Ορθοδοξία περνάει δύσκολες μέρες ,καθώς οι Λατίνοι προσπαθούν με κάθε μέσο να επικρατήσουν στην Ελληνική Ανατολή.Ο Σάθας μάλιστα γράφει ότι « επιστρέψας ο Γεργάνος εις την Κων/πολιν προεχειρίσθη Μητροπολίτης Ναυπάκτου…».Πάντως το 1632 ,σύμφωνα με τον Σεραφείμ τον Βυζάντιο ,βρίσκουμε τον Γεργάνο Μητροπολίτη στην Αρτα « έν έτος αρχιερατεύσαντος  και αποβληθέντος» ,χωρίς να γνωρίζουμε από πού αντλεί τα στοιχεία αυτά.Όμως τον ίδιο χρόνο και τον μήνα Φεβρουάριο ,φέρεται Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Άρτης ο Γαβριήλ ,που υπογράφει έτσι μεταξύ άλλων Πατριαρχικό επιτίμιο κατά της εκκλησίας Ζακύνθου.Ο Γαβριήλ ακόμα αναφέρεται μητροπολίτης Άρτας και στις αρχές του 1633 και μετά τον θάνατό του στις 8 Ιουνίου 1633 ,εκλέχθηκε Μητροπολίτης ο « ιερώτατος Διδυμοτείχου κύρ Λαυρέντιος».Δηλαδή στους επισκοπικούς καταλόγους Άρτας ,που καταρτήστηκαν με βάση πατριαρχικούς κώδικες ,Ζαχαρίας Γεργάνος Μητροπολίτης ,δεν μνημονεύεται( Ηπειρωτικά χρονικά 1937,σελ.13).Φαίνεται πως μάλλον επίσκοπος μιάς από τις πέντε επισκοπές της χειροτονήθηκε ο Γεργάνος και όχι ΜητροπολίτηςΑρτας.Όσον αφορά την αποβολή του ή  την καθαίρεσή του ,πιθανόν να έγινε από τις συκοφαντίες των άσπονδων εχθρών του καθολικών ,που τον κατηγορούσαν ότι ποτίστηκε από τα νάματα της λουθηροκαλβινικής αίρεσης,μια και ο Γεργάνος ήταν από τους λίγους « λατινομάστιγας» .Απο δώ και πέρα χάνονται οριστικά τα ίχνη του.Ούτε ο Μελέτιος ο Γεωγράφος ,που χρημάτισε Μητροπολίτης Άρτας ,δεν μνημονεύει στην Εκκλησιαστική του Ιστορία τον Γεργάνο ,ενώ αναφέρει τον ομόφρονά του Θ.Κορυδαλλέα ,που και αυτός « επι μακρόν αρχιεράτευσε εκεί»(Μελετίου Εκκλησιαστική Ιστορία Γ΄σελ΄451).

 

ΟΙ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΤΟΥ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ.

Προτεσταντικές ομάδες υποστηρίζουν ότι: « Ο  Ζ.Γ. ποτίστηκε από το κήρυγμα της Μεταρρύθμισης .Και ενώ ο Λούκαρης ,επηρεάστηκε στις θρησκευτικές του πεποιθήσεις από το ποτάμι εκείνο της Μεταρρύθμισης ,που είναι συνδεδεμένο με τον Ιωάννη Καλβίνο ,ο Ζ.Γ.επηρεάστηκε από το άλλο ποτάμι ,του Μαρτίνου Λούθηρου».(περιοδικό Φωνή του Ευαγγελίου).

Βέβαια για τον μεν Κύριλλο Λούκαρη οι ιστορικοί αποδεικνύουν ότι παρέμεινε μέχρι τον τραγικό του θάνατο πιστός στην Ορθοδοξία ,για τον Ζ.Γ.η ιστορία δεν αποφάνθηκε ,λόγω των λιγοστών στοιχείων που διαθέτει .Ομως η γραπτή ομολογία του (στο έργο του « Ερμηνεία στην Αποκάλυψιν του Ιωάννου)                       « Ρωμαίος είμαι τη πίστει( δηλ.Ορθόδοξος) ,Λατίνος δε τη γλώσσα…» καθώς και  σχέση με τον πνευματικό του πατέρα  Μητροπολίτη Άρτας Γαβριήλ και τον  Ορθόδοξο Πατριάρχη Κύριλλο Λούκαρη ,μας οδηγεί στην πεποίθηση ότι παρέμεινε μέλος της Ορθόδοξης Εκκλησίας.Ο Αρχιμανδρίτης Ανδρέας Δημητρακόπουλος στο βιβλίο του « Δοκίμιον περί του βίου και των συγγραμμάτων Μητροφάνους του Κριτόπουλου .»(Λειψία 1872 σελ.15) γράφει: « Κατακρίνει την Κατήχηση ( βιβλίο του Ζ.Γ.) ο Σάθας  ως περιέχουσα Λουθηροκαλβινικά δόγματα ήν ούτε ανέγνω ούτε είδε ποτέ ως αυτός ομολογεί…..Ο Γεργανός εχειροτονήθη μητροπολίτης Αρτας πάντως παρά του Πατριάρχου Κυρίλλου του Λουκάρεως ,περί του οποίου ο Σάθας λέγει ότι ήν Ορθόδοξος…Αλλά πως ο ορθόδοξος Λούκαρης ,ο αναγνούς αναμφιβόλως την περιέχουσαν τα λουθηροκαλβινικά δόγματα Κατήχησιν του Γεργανού ,εχειροτόνησεν τον μη ορθόδοξον Γεργανόν μητροπολίτην Άρτας;Η λοιπόν, καταλήγει ο Δημητρακόπουλος, και Λούκαρις ήν Λουθηροκαλβινιστής η καο ο Γεργανός ορθόδοξος…»Δυστυχώς δεν έχουμε το κείμενο για να εκφέρουμε τεκμηριωμένη άποψη.Θα αρκεστούμε στην άποψη του καθηγητή Ζαχ.Τσιρπανλή ,που σε μελέτη του στην Κατήχηση του Γεργάνου και το περιεχόμενό της γράφει « Κατά πόσο ο Γεργάνος ,που σπούδασε στην Ακαδημία της Βιττεμβέργης με την χρηματική ενίσχυση του εκλέκτορα της Σαξωνίας Γεωργίου Ιωάννου Α΄απηχεί προτεσταντικές ιδέες στο έργο του αυτό ,είναι ένα πρόβλημα που απαιτεί κάποια έρευνα…» ( Οι ελληνικές εκδόσεις της Sacra congregation de propaganda Fide.Τόμος ΙΣΤ σελ.515)

ΤΟ ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΟ ΤΟΥ ΕΡΓΟ.

Το πρώτο ήταν μια έκδοση της Καινής Διαθήκης. Όχι βέβαια στη νεοελληνική. Αυτή η τιμή ανήκει στον Λούκαρη. Στο κείμενο την εξέδωσε. Ωστόσο κι αυτό ήταν μια πολύτιμη υπηρεσία, που πρόσφερε ο Γεργανός στο λαό του σ’ εκείνα τα χρόνια, που η κυκλοφορία του Λόγου του Θεού σε έντυπη μορφή ήταν πολύ περιορισμένη. Ήταν αυτό ένα βιβλίο από πεντακόσιες σαράντα οκτώ σελίδες, και το εξώφυλλό του δίνει την πληροφορία ότι εκδόθηκε «προμηθεία μεν του Θεοφιλεστάτου κυρ. Νικηφόρου Θεσσαλονικέως, του της Ιερισσού και του Αγίου Όρους Επισκόπου, και του ευλαβεστάτου κυρ. Δημητρίου Ιερέως της Πόλεως αγίας, Εργοδιώκτου ,του λογιώτ. κυρ. Εράσμου Σχμιδίου Δηλιτιανού Μυσίου των Ελληνικών και Μαθηματικών εν τη πολυθρυλλήτω ΟΥΙΤΕΜΒΕΡΓΙΚΗ Ακαδημία Διδασκάλου επιμελεία δε του Ζαχαρία Γεργανού ευγενούς εκ πόλεως Άρτης».

Το δεύτερο έργο ήταν μια ερμηνεία στο βιβλίο της Αποκάλυψης, που τη συνόδευσε με μια μετάφραση του βιβλίου στη νεοελληνική της εποχής του. Παραπονιέται στον πρόλογο του βιβλίου του ο Γεργανός, ότι την Καινή Διαθήκη «πολλοί την διαβάζουν και δεν εγνωρίζουν ούτε καταλαμβάνουν την των γραμμάτων έννοιαν, και είναι μεγάλη αδολεσχία». Το χειρόγραφό του έργου  βρίσκεται σήμερα στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης.

Στον πρόλογο του βιβλίου γράφει και τα εξής «Χαίρε αγαπητέ αναγνώστη.Η αγάπη όπου έχω προς την του Θεού εκκλησίαν με ηνάγκασεν να εξηγήσω την του μακαρίου Ιωάννου αποκάλυψιν δια να λάβουν οι λαικοί καρπόν τινά παρά αυτής ,ότι πολλοί την διαβάζουν και δεν γνωρίζουν ούτε καταλαμβάνουν την των ρημάτων έννοιαν και είναι μεγάλη αδολεσχία κατά τον άριστον φιλόσοφον τον μακάριον Παύλον.Εαν ούν  μη ιδώ την δύναμιν της φωνής έσομαι τω λαλούντι βάρβαροι. Πλήν πολλοί τετυφωμένοι και εσκοτισμένοι τη διανοία ,καθώς λέγει ο μακάριος Παύλος ,όπου δια την φυσικήν τους κακίαν ή δια να δείξουν εις τους απλούς πως κάτι ηξεύρουν ή και διατί εποτίσθησαν την εν τη Ρώμη καινοτομίαν θέλουν λαλήσει διεστραμμένα και στρεβλά περί του παρόντος έργου ως είναι το ίδιον αυτών.Πλήν των τοιούτων σπερμολογήματα οι συνετοί και θεόφοβοι αντί ουδενός τα έχουν.Πλήν τα λοιπά θέλεις ευρειν αγαπητέ αναγνώστα εν τω παρόντι έργω πολλά εναντία της Γραμματικής και ζητώ παρά σου συγχώρησιν ότι Ρωμαίος είμαι τη πίστει ,Λατίνος δε τη γλώσσα.Έρρωσθε.»

Υπάρχει στην συνέχεια αφιερωτική επιστολή  που απευθύνεται : « Τω πανιερωτάτω και πρακτικωτάτω Μητροπολίτη της Αγίας Μητροπόλεως Ναυπάκτου και Άρτης και επιτρόπω Πατριαρχικώ αξιωτάτω κυρίω κυρίω  Γαβριήλ εμώ κατά πνεύμα πατρί και φιλανθρωποτάτω και αγίω λογοθέτη τω Λεονδίτζη και αδελφώ αυτού Νικηφόρω τω σκευοφύλακι και Μανουήλ ρόπτη και Μανουήλη Λεονδίτζη Λεονδάρη Στατώ τω Εκκλησιάρχη ,Αντωνίνω Κοθώνη τω Επιτρόπω ,Δημητρίου τω Στατώ και Πρωτοψάλτη τον εν Χριστόν ασπασμόν» .

« Τα ακριβώτερα είναι και αγαπημενότερα λέγουν έξω οι σοφοί ,πανιερώτατε δέσποτα ενγενέστατοι άρχοντες συνήθεια είναι των διδασκάλων ότι τα βιβλίαόπου βάνουν εις τύπον να αφιερώνουν καλοίς και τιμίοις προσώποις και μάλιστα εδικωτέροις και τούτο δικαίως ότι τα ακριβότερα είναι πλέον αγαπητά.Λοιπόν κατά την συνήθειαν των σιφών δεν ηθέλησα αλλονών ετούτο το θεάρεστον έργον οπού βούλομαι συν θεώ να βάλω εις τον τύπον να προσηλώσω και αφιερώσω άλλοις ανδράσι παρά τη υμετέρα φιλανθρωπία ,ότι επειδή και είμεσθεν με τον σύνδεσμον του αίματος δεν έπρεπεν άλλοις ανθρώποις ξένοις να αφιερωθή το έργον ,δεύτερον ότι επειδή κόπον και αναλώματα δια τον τύπον δίδεται ,πρέπον και δίκαιον να φερθή τη υμετέρα αγάπη ίνα ούτινος χείρας ελθή η της Αποκαλύψεως εξήγησις να έχετε τα αιώνιον μνημόσυνον και να φανερωθή πολλώς η αγάπη όπου έχετε προς την πατρίδα και όλην την του Χριστού εκκλησίαν ,ότι βλέπομεν πολλούς όπου και κάστρα και άλλα σωματικά εκάμαν έργα ,όμως ούτε όνομα πλέον τούτων ακούγεται ότι τόσον μεγάλην ωφέλειαν ήφερον της ψυχής ωσάν η εξήγησις ετούτη οπού και εάν και επιμεληθήτε να βαλθή εις τον τύπον όχι το όνομά σας και το μνημόσυνον είναι παντοτεινόν αλλά και ψυχοφέλειαν θέλετε έχετε μεγάλην.Έρρωσθε.Εν Χριστώ δούλος Ζαχαρίας ιερομόναχος και πρωτέκδικος Άρτης»(3)

Το τρίτο έργο του ήταν η συγγραφή και έκδοση μιας Χριστιανικής Κατήχησης με εντελώς ευαγγελικό περιεχόμενο. Αυτή η Κατήχηση, που μονάχα στις πολύ μεγάλες βιβλιοθήκες του κόσμου μπορεί κανείς σήμερα να τη βρει, είναι διαιρεμένη σε δέκα τμήματα, και είναι συνταγμένη σε μορφή ερωτήσεων και απαντήσεων. Ένα παιδί κάνει ερωτήσεις στον πατέρα του πάνω σε διάφορα σημεία της χριστιανικής πίστης, και ο πατέρας απαντάει. Ο τίτλος του βιβλίου,σύμφωνα με τον ερευνητή Λεγκράν , είναι:
« ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΚΑΤΗΧΗΣΙΣ ΕΙΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΟΥ ΘΕΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ και τιμήν βοήθειά ντε των φιλοθέων Ρωμαίων εγράφη υπο ΖΑΧΑΡΙΑ ΓΕΡΓΑΝΟΥ ευγενούςεκ της υπερφήμου Άρτης.Εν τη Ουιτεμβέργη εν τη του ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΒΟΡΕΚ ΧΑΛΚΟΓΡΑΦΙΑ ετυπώθη τω της θεανθρωπωγωνίας 1622 έτει.                                                                       Αποστάτα κάρφος τω οφθαλμώ σου έσομαι Πάπα.».

Το βιβλίο  διαπνέεται από « αντιπαπικό μένος» ,όπως φαίνεται και στον υπότιτλό του ,αλλά ξεσήκωσε θύελλα αρνητικών κρητικών από καθολικούς θεολόγους ,Ελληνες στην εθνικότητα  με κυριώτερη του Ιω.Ματθ.Καρυοφύλλη ,αρχιεπισκόπου Ικονίου,που εκδόθηκε στην Ρώμη το 1631 και αριθμεί περίπου 70 «αιρετικές απόψεις » του Ζ.Γ,γράφοντας χαρακτηριστικά .

« Ζήλω πτερωθείς της Οδυσσέως πλάνης εις δώμα Κίρκης ήκεν άφρων Γεργάνος και νούν κλαπείς κύλιξι εκ φαρμάκων τρίμορφον ημίν εξανέστη θηρίον,κύων,δράκων ,σύς και θεώ και τω Πέτρω  βλάσφημα σαπρών εκ φαρύγγων εκχέων».

Στο βιβλίο περιέχονται προσφωνήσεις του Ζ.Γ. στην Λατινική .Η πρώτη απευθύνεται προς τους Γερμανούς πρίγκηπες και ευγενείς και η δεύτερη προς τους βασιλείς της Μόσχας ,τους Ορθόδοξους Πατριάρχες ,πρίγκηπες ,μητροπολίτες ,επισκόπους και ευγενείς κατοίκων πόλεων και χωρών της Ανατολής ,ανάμεσα στους οποίους είναι και οι μητροπολίτες Ναυπάκτου και Άρτας ,Ιωαννίνων,Παραμυθιάς και Πωγωνιανής.

ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΖΑΧΑΡΙΑ ΓΕΡΓΑΝΟΥ.

Μεγάλη τρικυμία σήκωσε αυτό το βιβλίο της Κατήχησις του Ζ.Γ,  διότι δύο διακεκριμένοι εργάτες των ελληνικών γραμμάτων του περασμένου αιώνα, ο Κωνσταντίνος Σάθας και ο Ανδρόνικος Δημητρακόπουλος, συγκρούστηκαν εξαιτίας του. Ο Σάθας κατηγοράει τον Γεργανό ως «λουθηροκαλβινιστή», και ο Δημητρακόπουλος απαντάει ότι ο Σάθας «ούτε ανέγνω ούτε είδε ποτέ την Κατήχησιν».

Πολύ αγριότερη βέβαια φουρτούνα ξέσπασε όταν ζούσε ακόμα ο συγγραφέας του βιβλίου. Οι δύο κυριότεροι επικριτές του Γεργανού ήταν δύο Έλληνες κληρικοί προσήλυτοι της Ρώμης. Ο ένας ήταν ο Μητροπολίτης Ικονίου Ματθαίος Καρυόφυλλος, που τελικά καθαιρέθηκε λόγω της άσεμνης διαγωγής του. Έγραψε αυτός μια αναίρεση της Κατήχησης, και αραδιάζει εξακόσιες πλάνες και εβδομήντα βλασφημίες, που διέπραξε ο συγγραφέας της. Το βιβλίο τυπώθηκε στη Ρώμη το 1631, και το αφιέρωσε ο συγγραφέας του στον πάπα Ουρβανό Η΄, εκείνον που η επίμονη προσπάθειά του είχε σαν καρπό τον απαγχονισμό του Κύριλλου Λούκαρη από τους Τούρκους.

Ο άλλος επικριτής του Γεργανού ήταν ο  Λέων Αλλάτιος,βιβλιοθηκάριος της βιβλιοθήκης του Βατικανού .

 Ο Ζαχαρίας Γεργανός και  Ευαγγελικοί(Προτεστάντες)

Η  επίδραση, που είχε στη θρησκευτική ζωή της Ελλάδας το έργο ανθρώπων σαν τον Κύριλλο Λούκαρι και τον Ζαχαρία Γεργανό,

αποδεικνύεται από τις γραπτές μαρτυρίες προτεσταντικών ομάδων ,που δρούν  σήμερα στην Ελλάδα και  ομολογούν ότι ο Ζαχαρίας Γεργανός ήταν ένας Έλληνας αναμορφωτής ,που το έργο του έχει καρπούς στις μέρες μας.

Η Ελληνική Ευαγγελική Εκκλησία ,στο ιστορικό της αναφέρει:

« Οι «εκκλησίες»(;) μας  έχουν  τις πνευματικές ρίζες  στην Ευαγγελική Μεταρρύθμιση του 16ου αιώνα των Λούθηρου, Καλβίνου και Ζβιγγλίου, ενώ συντάσσεται με τις θέσεις των Ελλήνων Αναμορφωτών, του μάρτυρα Οικουμενικού Πατριάρχη Κυρίλλου του Λουκάρεως, του μητροπολίτου Ζαχαρία Γεργανού, του Θεόφιλου Κορυδαλλέως, αλλά και των μαρτυρικών αναμορφωτών της Κρήτης του 16ου αιώνος».(Ιστορία της Ευαγγελικής Εκκλησίας της Ελλάδος).

Επίσης  ,σε σχετικό άρθρο της προτεσταντικής αυτής ομάδας  γράφεται:

«Αξιολογώντας  το έργο τους(Λούκαρη και Γεργανού), σε σύγκριση με το έργο των αναμορφωτών του δέκατου έκτου αιώνα στις άλλες χώρες, μπορούμε να το χαρακτηρίσουμε  κάπως μικρό και ασήμαντο. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η  αναμορφωτική κίνηση του δέκατου έκτου αιώνα δεν ήταν ένα ιστορικό γεγονός, που ήρθε αναπάντεχα και απροετοίμαστα.

Ήταν μια πολυσύνθετη κίνηση, και διάφοροι παράγοντες συνεργάστηκαν, για να ετοιμάσουν το δρόμο της, πολύ πριν κάνει αυτή την εμφάνισή της στην ιστορία. Ξεχωρίζουν ανάμεσα σ’ αυτούς δύο ­ ο μορφωτικός και ο θρησκευτικός.

Η ώθηση, που έδωσε στη μελέτη της Αγίας Γραφής στα πρωτότυπα κείμενά της,  το κίνημα   των Ελλήνων φιλολόγων ,που ήρθαν στην Δύση  (πριν και μετά την άλωση της Κων/πόλεως), και το πνεύμα της αντίδρασης, που καλλιέργησε εναντίον της προφορικής παράδοσης, και των ποικιλόμορφων διαστρεβλώσεων της χριστιανικής πίστης, για τις οποίες αυτή ήταν υπεύθυνη, ήταν το πρώτο τράνταγμα, που αισθάνθηκε το οικοδόμημα της Εκκλησίας της Ρώμης, πριν το βρει ο  σεισμός της θρησκευτικής  Μεταρρύθμισης. Και όταν η ανακάλυψη της τυπογραφίας έκανε τη γνώση, που για ολόκληρους αιώνες μονάχα σε λίγους ανήκε, κτήμα των πολλών, ετοιμάστηκε η σκέψη των λαϊκών μαζών να προσέξει και να δεχτεί το μήνυμα της Μεταρρύθμισης.

Τέτοια από την άποψη της πνευματικής ζωής του λαού ήταν η κατάσταση στη Δύση. Και ήταν η εικόνα της απόλυτης αντίθεσης προς την κατάσταση της Ελληνικής Ανατολής. Ίσης, αν όχι μεγαλύτερης σημασίας, από τον μορφωτικό ήταν ο θρησκευτικός παράγοντας. Πριν από τον Λούθηρο και τους άλλους αναμορφωτές διάφορα θρησκευτικά κινήματα συνεργάστηκαν, ετοιμάζοντας το έδαφος της Μεταρρύθμισης. Όπως εύστοχα περιγράφει την κατάσταση ο ιστορικός J. Mackinnon, «Ο λαός περίμενε τον προφήτη του. Και όταν ο προφήτης ήρθε, βρήκε μια γενεά έτοιμη ν’ ανταποκριθεί και να συγκεντρωθεί στο πλάϊ του». Η Αγία Γραφή είχε κιόλας κυκλοφορήσει στην καθομιλουμένη γλώσσα των περισσότερων χωρών της Ευρώπης. Κάπου δέκα τέσσερις εκδόσεις της Βίβλου ή τμημάτων της στην «υψηλή» γερμανική γλώσσα και άλλες τρεις στη «χαμηλή» είχαν κυκλοφορήσει, πριν ακόμα καταπιαστεί ο Λούθηρος με τη δική του μετάφραση. Ήταν την ίδια περίπου εποχή, που είχε αρχίσει να ξαναζωντανεύει δειλά το κήρυγμα στη λατρευτική ζωή της Εκκλησίας.

Ήταν χωρίς την αρωγή μιας τέτοιας προετοιμασίας που ξεκίνησαν ο Λούκαρης, ο Γεργανός και οι άλλοι στο δρόμο της δικής τους αναμορφωτικής προσπάθειας(;). Η πρώτη έκδοση της Καινής Διαθήκης στη γλώσσα του ελληνικού λαού έκανε την εμφάνισή της το χρόνο που ο Λούκαρης, με το μαρτυρικό του θάνατο, τερμάτιζε πια την αποστολή του. Όσο για το κήρυγμα, αυτό έλειψε τόσο πολύ από το τυπικό της Εκκλησίας, που ο άμβωνας, και σαν τμήμα ακόμα της διαμόρφωσης του εσωτερικού του ναού είχε εξαφανιστεί.

Όταν πάρουμε υπόψη την απουσία από την Ελλάδα αυτών των παραγόντων, που είχαν ετοιμάσει στη Δύση το δρόμο στο έργο της Μεταρρύθμισης, δεν πρέπει να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι του Λούκαρη, του Γεργανού και των άλλων Ελλήνων Μεταρρυθμιστών το έργο δε σημείωσε μεγάλη επιτυχία. Στάθηκαν όμως αυτοί οι άντρες ανάμεσα στο λαό μας πρωτοπόροι του αναμορφωτικού κινήματος. Οι πρώτες πέτρες, που τοποθετήθηκαν στο θεμέλιο του οικοδομήματος της θρησκευτικής ζωής της σύγχρονης Ελλάδας, δικές τους ήταν»

Στο ευαγγελικό περιοδικό « Φωνή του Ευαγγελίου »(τεύχος Οκτωβρίου 2003) ο Γ.Α.Χατζηαντωνίου  σημειώνει  τα εξής.

«Δύο σημεία έχουν κοινά και ο Γεργανός και ο Λούκαρης με τους αναμορφωτές στην Δυτική Ευρώπη.Το πρώτο είναι ότι πίστευαν και οι δύο τους στην ανάγκη για εκπαίδευση.Στην Δυτική Ευρώπη της Θρησκευτικής Μεταρρύθμισης  προηγήθηκε η αναγγέννηση των γραμμάτων.Δυστυχώς η Ελλάδα ,που είχε δώσει ,με την κυριολεξία της λέξης ,το αίμα της στη Δυτική Ευρώπη υπο την μορφή της στρατιάς των δασκάλων ,που ήρθαν μετά την άλωση της Πόλης ,την εποχή του Γεργανού και του Λούκαρη η ίδια περνούσε από μεγάλη πνευματική κρίση.Στην Κων/πολη .όταν ανέβηκε στον Οικουμενικό θρόνο ο Λούκαρης ,δεν υπήρχε ελληνικό σχολείο .Μονάχα το σχολείο των Ιησουιτώνυπήρχε ,που είχε,κατά την έκφραση του ίδιου του Λούκαρη ,επιτυχία ανάμεσα στα παιδιά του λαού ανάλογη μ’εκείνη που θα είχε « μια αλεπού μέσα σε ορνιθώνα».Υπήρχαν βέβαια και εξαιρέσεις και ανάμεσά τους δύο ξεχώριζαν.Η Κρήτη ,όπου στο Μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης δίδασκε ο σοφός Μελέτιος Βλαστός ,ο αγαπημένος δάσκαλος του Λούκαρη.Και η Άρτα ,του Γεργανού πατρίδα ,που η φημισμένη σχολή της εξακολούθησε να λειτουργεί μέχρι τις μέρες της Επανάστασης.

Το δεύτερο σημείο είναι ότι σε κάθε χώρα ,χωρίς καμιά εξαίρεση ,πρόδρομος της Θρησκευτικής Αναμόρφωσης ήταν μια πλατειά κυκλοφορία της Αγίας Γραφής στη γλώσσα του λαού.Με μια οικειότερη σχέση με τον λόγο του Θεού προετοιμαζόταν ο λαός ν’ακούσει το απλό κήρυγμα του Ευαγγελίου.Είναι αξιοσημείωτο ότι και οι δύο Ελληνες αναμορφωτές έδωσαν μεγάλη σημασία σ’αυτόν τον παράγοντα .Είναι αλήθεια ότι ο Γεργανός την Καινή Διαθήκη την εξέδωσε στο κείμενο.Έγραψε όμως και μια ερμηνεία στο βιβλίο της Αποκάλυψης ,που τη συνόδευσε με μια μετάφραση αυτού του βιβλίου στην δημοτική γλώσσα της εποχής του.Και παραπονιέται στον πρόλογο του βιβλίου ότι την Καινή Διαθήκη « πολλοί την διαβάζουν και δεν γνωρίζουν ούτε καταλαμβάνουν την των γραμμάτων έννοιαν και είναι μεγάλη αδολεσχία(=πολυλογία,φλυαρία)».Το έργο αυτό καθόσο γνωρίζω ,ποτέ δεν έχει εκδοθεί.Το χειρόγραφό του βρίσκεται στη βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης.Μας δείχνει όμως την πεποίθηση του Γεργανού ότι η πνευματική αναμόρφωση δεν μπορεί να γίνει ξεχωριστά από την κυκλοφορία του Λόγου του Θεού στη ζωντανή γλώσσα του λαου.»( Γ.Α.Χατζηαντωνίου)

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Κλείνοντας το παρόν άρθρο ,το αφιερωμένο στον Ζ.Γ.,ομολογούμε την έλλειψη επαρκών και καθαρών ιστορικών πληροφοριών ,ώστε να διαμορφώσουμε μια συνολική και ολοκληρωμένη  εικόνα για την άγνωστη αυτή εκκλησιαστική προσωπικότητα.

Μπορούμε όμως να πούμε ότι ανήκει στους φωτισμένους εκείνους Έλληνες λογίους της « μεσούσης Τουρκοκρατίας» ,που πάσχισαν με επικεφαλής τον Κύριλλο Λούκαρη να αναμορφώσουν την Εκκλησία και  να διαφωτίσουν  τον λαό.Δεν ήταν άνθρωποι αιρετικοί η ανθέλληνες ,όπως τους παρουσιάζουν οι αντίπαλοί τους ,ντόπιοι και ξένοι.Ήταν « λατινομάστιγες και θαραλλέοι πρόμαχοι του Ελληνισμού και της  Ορθοδοξίας».

Αναφέρουμε ,για του λόγου το αληθές   και τα εξής.

« Οι  μηχανορραφίες  των Ιησουϊτών οδήγησαν τον Οικουμενικό Πατριάρχη Κύριλλο Λούκαρη απροστάτευτο, έρημο και προδωμένο να δικασθεί. Καταδικάσθηκε από την Ιερά Σύνοδο για Καλβινισμό και την καταδίκη του υπόγραψε και ο Μητροφάνης Κρητόπουλος ,μαθητής του και Πατριάρχης Αλεξανδρείας  και τη 27η Ιουνίου 1638 στραγγαλίσθηκε. Το σώμα του ρίφθηκε  στον Βόσπορο. Μετά από αρκετό χρονικό διάστημα, καθώς σημειώνει ο Μ. Γεδεών «η θάλασσα, ήτις συμπαθούσα τώ θαυμασιωτάτω της Ορθοδοξίας υπερμάχω, εξέβρασεν αυτό (το πτώμα) παρά την νήσον Χάλκην». Ετάφη με τιμάς από τον Οικουμενικόν Πατριάρχην Παρθένιον τον Α’ (1639-1644) εις τον ναόν του ιστορικού μοναστηρίου της Παναγίας της Καμαριωτίσσης εν Χάλκη.».Πολύ γρήγορα όμως η Ιστορία τον απάλλαξαν απο το στίγμα του Καλβινισμού  ,ο δε μεγάλος Δάσκαλος του Γένους Ευγένιος Γιανούλης ο Αιτωλός « ανήρ άκρος της ορθοδοξίας αγωνιστής »,του αφιέρωσε και ακολουθία σαν Αγίου.

Και ο Ζ.Γ. δεν παραλείπει να διακηρύττει ότι « Ρωμαίος είμαι τη πίστει» ,δηλ.ορθόδοξος.Σαν πιστό τέκνο της Ανατολικής Εκκλησίας ,αφιερώνει σε πατριώτες και ορθοδόξους τα έργα του.Σκοπός του είναι  να φωτίσει  και να φέρει τον πολύ λαό στις πηγές της Χριστιανικής αλήθειας με την απλοποίηση ,την μετάφραση στην απλή γλώσσα των ιερών κειμένων « δια να λάβουν οι λαικοί,καθώς λέει στην Εξήγηση της Αποκάλυψης, καρπόν τινά παρ’αυτής ,’ότι πολλοί την διαβάζουν και δεν εγνωρίζουν ούτε καταλαμβάνουν την των ρημάτων έννοιαν».Και όπως σημειώνουν μελετητές ,-ας μην ξεχνάμε πως στην μικρή αυτή ομάδα των μακρινών προδρόμων του Διαφωτισμού και στις ευρύτερες  διαφωτιστικές και αναγεννητικές επιδιώξεις της ,οφείλεται η εγκατάσταση του πρώτου τυπογραφείου στην Ελλάδα και μάλιστα σ’αυτή τη Βασιλεύουσα»(Στεφ.Μπέττη-Ηπειρωτική Εστία).

Όμως η κίνηση αυτή απέτυχε για δύο κυρίως λόγους.Απο τα πυρά του παπικού επεκτατισμού και από την νοοτροπία της ντόπιας συντήρησης ,που χρησιμοποίησε την συκοφαντία σαν μέσο αντίδρασης.Και   ενώ ο Πατριάρχης Κύριλλος Λούκαρης ,συκοφαντούμενος έπεσε καθαγιάζοντας με το αίμα του το πρώτο χάραμα του Ελληνικού Διαφωτισμού , ο Ζ.Γ. χάθηκε άδοξα από το προσκήνιο της ιστορίας ,αφήνοντας τον Δικαιοκρίτη Θεό να αξιολογήσει το έργο του.

Του Ζαχαρία Γεργανού ο κόπος δεν θα λησμονηθεί ­ ούτε εδώ κάτω, ούτε μπροστά στο Βήμα του Κυρίου.

 

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ.

  1. Δοκίμιον Ιστορικόν περί Αρτης και Πρεβέζης .Σεραφείμ Ξενόπουλου .Εκδοση Μ/Φ Συλλόγου Σκουφάς.Άρτα 2003 2.Η Φωνή του Ευαγγελίου .περιοδικό τευχ.9/Οκτώβριος 2003.
  2. Ηπειρωτική Εστία.Τόμος 24/1975.
  3. Το πιστεύω της Β Ευαγγελικής Εκκλησίας Αθηνών.

5.Ιστορία του Ελληνικού Εθνους.Εκδοτική Αθηνών/.1973.

6.Η Ιστορία της Ελληνικής Ευαγγελικής Εκκλησίας.Έκδοση.ΕΕΕΑ .Αθήνα 2006.

Σημειώσεις- Παραπομπές.

Πρωτέκδικος  ήταν αξίωμα εκκλησιαστικό ,που δινόταν κυρίως στους πρεσβυτέρους με καθήκον να εκπροσωπούν την εκκλησία στα δικαστήρια ,να επιβλέπουν την εκτέλεση των εκκλησιαστικών ποινών ,να συνηγορούν υπέρ των αδικουμένων ,να ενεργούν προανακρίσεις  και να δικάζουν « ήσσονος σπουδαιότητος υποθέσεις»

—————————————————————————————————

ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ»ΣΚΟΥΦΑΣ»
Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s