Η Παναγία στην Ήπειρο(Μέρος Α)-Ο δρόμος του Θαύματος.

 

Το άρθρο που δημοσιεύεται στην συνέχεια είναι απόσπασμα από την εργασία των:
Ανδριανής Οικονόμου, Ελένης Μπαλάσκα, Χρυσοστόμου Στύλιου με θέμα «Η εικόνα της Μητέρας μεταξύ παράδοσης και σύγχρονης εποχής,που εκπονήθηκε στο Τ.Ε.Ι Ηπείρου
το 2006.

Panagia_h_Odhghtria_04

Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ-page-023
Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ-page-024αρχείο λήψης

Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ-page-026 Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ-page-027 Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ-page-028

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

[22] ΟΛΥΜΠΙΑ ΣΚΑΡΓΙΩΤΗ: “Παναγία η Πλάκα ή Πλακιώτισσα, Θρύλοι και παραδόσεις της
Ιερής εικόνας, Νοέμβριος 2001”, στo: Τζουμερκιώτικα Χρονικά: Δελτίο της Ιστορικής και
Λαογραφικής Εταιρίας Τζουμέρκων, Τευχ. 3ο, Ιούλιος 2002
[23] ΚΩΣΤΑΣ Θ. ΓΙΑΝΝΕΛΟΣ: Τα Βυζαντινά Μνημεία της Άρτας, ΕΚΔΟΣΗ ΔΗΜΟΥ ΑΡΤΑΙΩΝ,
1990
[24] ΛΟΥΚΙΑ ΠΟΛΙΤΗ: “Η Χρυσοσπηλιώτισσα των Γουριανών Άρτας” (αναδημοσιευμένο
άρθρο από το Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση, τ. 3ος Ε.Μ.Π., 1993) στο:
Τζουμερκιώτικα Χρονικά: Δελτίο της Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρίας Τζουμέρκων, Τευχ.
3ο, Ιούλιος 2002
[25] ΆΝΝΑ ΠΕΤΡΟΧΕΙΛΟΥ, “Σπήλαιο Ζωγράφου Γραικικού Άρτας”, στο: Τα σπήλαια της
Ελλάδας, ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ, 1984
[26] “Η Χρυσοσπηλιώτισσα των Γουργιανών”, στο: Τα Τζουμερκοχώρια. Έκδοση
Αδελφότητας Αγναντιτών Αθήνας, 1994
[27] ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΒΟΚΟΤΟΠΟΥΛΟΥ: Μεσαιωνικά Μνημεία Νομού Άρτης 1966 (Ανάτυπο εκ των
χρονικών του Αρχαιολογικού Δελτίου τ.22 (1967)), Αθήναι 1969.
[28] ΔΡ. ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥΣ Μ. ΜΠΟΥΣΙΑ: Παναγία η Ροβέλιστα, εκδ. Νικόλαος & Ευθύμιος
Σανιδάς, ΑΘΗΝΑΙ 2000
[29] ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ Γ. ΣΧΙΣΜΕΝΟΣ: Το ολοκαύτωμα των Σουλιωτών στο Σέλτσο. Απρίλιος 1804,
Εκδόσεις apiroshora, Αθήνα 2004

Advertisements

Τό Τριώδιο καί ἡ πνευματική ζωή μας .

Τριωδιο

τοῦ Πανιερωτάτου Μητροπολίτου Λεμεσοῦ κ. Ἀθανασίου

 

Ἡ περίοδος τοῦ Τριωδίου εἶναι μία μικρογραφία τῆς ὅλης πνευματικῆς ζωῆς τοῦ ἀνθρώπου. Τό νά παρακολουθεῖ κανείς τά νοήματα τῶν ὕμνων τῶν ἡμερῶν εἶναι ἀρκετό, γιά νά δεῖ τήν πορεία τοῦ ἀγώνα πού ὁ ἄνθρωπος ἔχει κάνει μπροστά του. Ἀρχίζοντας ἀπό τή βάση τῆς πνευματικῆς ζωῆς μέχρι τό τέλος, πού εἶναι ὁ ἁγιασμός καί ἡ θέωση τοῦ ἀνθρώπου. Εἶναι μία πολύ πλούσια πνευματική περίοδος τό Τριώδιο, πού λόγω τῶν ἰδιαίτερων συνθηκῶν τοῦ κάθε ἀνθρώπου πλέον, ζώντας μέσα στίς ποικίλες ὑποχρεώσεις πού ἔχει ὁ καθένας δέν εἶναι εὔκολο ἀπόλυτα νά παρακολουθεῖ κανείς ὅλες τίς πνευματικές εὐκαιρίες πού μᾶς δίνει ἡ περίοδος αὐτή.

 

Ἡ πορεία τοῦ Τριωδίου χωρίζεται σέ τρεῖς περιόδους. Ἡ μία πρίν τήν ἔναρξη τῶν νηστειῶν, ἡ ἄλλη εἶναι ἡ περίοδος τῶν ἁγίων νηστειῶν καί μετά ἡ Μεγάλη Ἑβδομάδα τῶν Ἁγίων Παθῶν τοῦ Κυρίου καί τῆς Ἀναστάσεως. Ἡ περίοδος πρίν τή νηστεία εἶναι μία προπαρασκευαστική περίοδος, ἡ ὁποία μᾶς δείχνει πῶς μποροῦμε ν’ ἀγωνιστοῦμε καί ποιός εἶναι ὁ πραγματικός τρόπος πού μπορεῖ ὁ ἄνθρωπος νά μπεῖ μέσα σ’ αὐτό τόν πνευματικό ἀγώνα. Ἡ βάση ὅλης τῆς ἐν Χριστῷ ζωῆς δέν εἶναι τίποτα ἄλλο παρά τό φρόνημα τῆς μετάνοιας. Ἡ μετάνοια γεννᾶται ἀπό τήν ταπείνωση.

Ἡ πρώτη Κυριακή τοῦ Τριωδίου εἶναι ἡ Κυριακή τοῦ Τελώνου καί τοῦ Φαρισαίου. Ἐκεῖ ὁ Κύριος ξεκάθαρα μᾶς δείχνει ἕναν ἄνθρωπο γεμάτο ἁμαρτία, τελείως ἀνήθικο, ὁ ὁποῖος ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ δικαιώνεται. Ταυτόχρονα μᾶς δείχνει καί ἕναν ἠθικό ἄνθρωπο, εὐσεβῆ καί «θρῆσκο», ὁ ὁποῖος τηρεῖ ὅλες τίς διατάξεις τοῦ νόμου, ἀλλά ἀντί νά δικαιωθεῖ ἀπό τόν Θεό κατακρίνεται, γιατί δέν βρῆκε τό κλειδί μέ τό ὁποῖο ἀνοίγει τή θύρα τῆς πνευματικῆς ζωῆς. Αὐτό τό κλειδί εἶναι τό κλειδί τῆς μετάνοιας καί τῆς ταπείνωσης. Αὐτά πᾶνε μαζί. Ἔτσι δέν μπορεῖ κανένας ἄνθρωπος ὁ ὁποῖος δέν ἔχει ταπείνωση νά ἔχει μετάνοια, ὁ ὑπερήφανος ἄνθρωπος δέν μπορεῖ νά μετανοήσει. Μόνο ὁ ταπεινός μετανοεῖ πραγματικά, γιατί μετάνοια σημαίνει συντριβή τῆς καρδιᾶς τοῦ ἀνθρώπου, καί μέσα ἀπ’ αὐτή τή συντριβή ὁ ἄνθρωπος πρέπει νά ἐπικαλεσθεῖ τό ὄνομα τοῦ Θεοῦ, τό ὁποῖο εἶναι τό μόνο πού μπορεῖ νά τόν σώσει. Ἡ μετάνοια εἶναι ὀδύνη, πόνος. Ἔτσι ὅμως μπορεῖς νά ἀναμορφωθεῖς.

Ἡ μετάνοια εἶναι τό κλειδί πού ἀνοίγει τή θύρα τοῦ ἐλέους τοῦ Θεοῦ. Γιατί ἡ ἀνθρώπινη φύση εἶναι τέτοια πού δέν μπορεῖ νά ἐπιτύχει ποτέ τήν ἀναμαρτησία. Μόνο ὁ Χριστός ὡς ἄνθρωπος ἦταν ἀναμάρτητος καί κατά χάριν ἡ Ὑπεραγία Θεοτόκος, ἡ ὁποία ἔλαβε αὐτό τό χάρισμα ἀπό τόν Θεό.  Δέν μποροῦμε νά ἔχουμε ἕνα ὅραμα ὅτι κάποτε θά γίνουμε ἀναμάρτητοι, γιατί εἶναι ἀδύνατο. Ἀφοῦ λοιπόν ἡ ἁμαρτία εἶναι ἕνα δεδομένο ἀναπόφευκτο, πρακτικά γιά ἐμᾶς, ἐκεῖνο τό ὁποῖο θά μπορέσει νά μᾶς παραστήσει ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ δέν εἶναι τά ἔργα μας καί ἡ ἀρετή μας ἀλλά ἡ πραγματική μετάνοιά μας. Ἔτσι καταρρίπτουμε τόν μύθο ὅτι θά γίνουμε μόνο ἠθικοί καί ἐνάρετοι, γιατί ὅσο ἠθικοί καί ἄν εἴμαστε, σίγουρα ἔχουμε καί ἁμαρτίες. Ἔτσι τή σχέση μας μέ τόν Θεό δέν  μποροῦμε νά τήν οἰκοδομήσουμε πάνω στό ὅτι θά ξεφύγουμε ἀπό τήν ἁμαρτία ἀλλά στό γεγονός τῆς μετάνοιας. Μαθαίνουμε νά μετανοοῦμε καί νά στεκόμαστε σωστά μπροστά στόν Θεό μέσα σ’ ἕνα πνεῦμα μετάνοιας.

Ἡ μετάνοια λοιπόν γεννᾶται ἀπό τήν ταπείνωση. Ὁ ταπεινός ἄνθρωπος μετανοεῖ καί δέν δικαιολογεῖται. Ἀπό τή στιγμή πού δικαιολογεῖται κάποιος δέν μπορεῖ νά μετανοήσει. Ὅταν παρέχει στόν ἑαυτό του ἐλαφρυντικά, μειώνει ταυτόχρονα τή φλόγα τῆς μετάνοιας. Γι’ αὐτό οἱ πατέρες δέν δεχόντουσαν καμία δικαιολογία, ὄχι πώς δέν ὑπάρχει δικαιολογία ὅταν ἁμαρτάνει κάποιος, ἀφοῦ ὅλοι μας ὅταν ἁμαρτάνουμε ὑποκείμεθα σέ κάποιο γεγονός. Ὡστόσο, ἄν ἀντιμετωπίσει κανείς τήν ἁμαρτία μέ πόνο καί στέκεται ὅπως οἱ Ἅγιοι χωρίς δικαιολογία ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ καί μαθαίνει τό ἦθος τοῦ Τελώνου, τότε αὐτό εἶναι ἡ βάση τῆς ἐπιτυχίας. Ὅλα τά ἄλλα μᾶς ὁδηγοῦν πρός αὐτή τήν κατάσταση. Ἡ δεύτερη Κυριακή τοῦ Ἀσώτου υἱοῦ, δείχνει τό μεγαλεῖο τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ στόν  ἄνθρωπο, πώς ὁ Θεός δέχεται τόν ἐπιστρέφοντα ἄνθρωπο. Δέν ὑπάρχει περίπτωση νά ἐκδιωχθεῖ ὁ μετανοῶν (ἄνθρωπος). Δέν ὑπάρχει περίπτωση νά ἐπιστρέψεις καί ὁ Θεός νά σέ διώξει.

Ἡ τρίτη Κυριακή μέ τή διήγηση τῆς Δευτέρας Παρουσίας μᾶς δείχνει ὅτι ἡ πίστη δέν εἶναι κάτι τό ἀφηρημένο ἀλλά τό συγκεκριμένο μέσα ἀπό τά ἔργα τῆς ἀγάπης καί τοῦ πνευματικοῦ ἀγώνα.

Τήν τέταρτη Κυριακή, ὁ Κύριος μᾶς δείχνει τόν ἀληθινό τρόπο τῆς νηστείας καί ὅτι πρέπει νά μεταθέσουμε τήν καρδιά μας ἐκεῖ ὅπου εἶναι ὁ θησαυρός μας.

 

Ἀκολουθεῖ ἡ πρώτη ἑβδομάδα τῶν νηστειῶν μέ τήν Κυριακή τῆς Ὀρθοδοξίας. Ἱστορικά ὑπάρχει κάποιος λόγος μέ τό θέμα τῆς εἰκονομαχίας, τό ὁποῖο βασάνισε τήν Ἐκκλησία γιά περισσότερο ἀπό ἕναν αἰώνα καί μετά ἀφοῦ δόθηκε ἕνα τέλος ἱστορικά καί θεολογικά, ἡ Ἐκκλησία πανηγυρίζει αὐτή τήν ἡμέρα. Ὡστόσο, ὅπως καί οἱ πατέρες λένε, δέν εἶναι ἕνα γεγονός ἱστορικό. Τό γεγονός τῆς εἰκονομαχίας παραμένει πάντοτε μπροστά μας . Γιατί ἡ εἰκονομαχία κτυποῦσε τό κέντρο τῆς ἴδιας τῆς σωτηρίας τοῦ ἀνθρώπου.

 

Ἦταν ἡ ἐξ’ ὑπαρχῆς αἵρεση πού ἐπαναλαμβάνετο κάθε φορά μέ ἄλλη μορφή. Ἡ αἵρεση ἔλεγε ὅτι ὁ Θεός δέν ἔγινε ἀληθῶς ἄνθρωπος. Ἔτσι ἀφοῦ ὁ Θεός δέν ἔγινε ἀληθῶς ἄνθρωπος μπορεῖ νά γίνει ἀληθῶς κατά χάριν Θεός.   Ὅταν ἀρνοῦνταν αὐτοί οἱ ἄνθρωποι νά προσκυνοῦν καί νά βλέπουν τίς εἰκόνες καί οἱ πατέρες καί ἡ ἐκκλησία ἐπέμεναν σ’ αὐτές, δέν εἶναι γιατί οἱ μέν ἦταν εὐσεβεῖς καί φοβοῦνταν πώς ἦταν εἴδωλα καί οἱ ἄλλοι δέν ἀσχολοῦνταν καί ὑποτιμοῦσαν τήν κατάσταση.  Σίγουρα δέν ἦταν ἔτσι.

Στέκονταν στό γεγονός ὅτι ἀφ’ ἧς στιγμῆς ὁ Χριστός, ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ἔγινε ἄνθρωπος καί ἦταν τέλειος ἄνθρωπος καί τέλειος Θεός, μποροῦμε νά περιγράφουμε καί νά ζωγραφίζουμε τόν Χριστό. Γιατί στέκει ὅλη αὐτή ἡ πίστη στήν ἀληθινή σάρκωση τοῦ Θεοῦ Λόγου. Σ’ αὐτό πού ὁ εὐαγγελιστής Ἰωάννης λέγει ὅτι «ὁ Λόγος Σάρξ ἐγένετο καί ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν καί ἐθεασάμεθα τήν δόξα αὐτοῦ», εἴδαμε τή σάρκωση τοῦ Θεοῦ. Δηλ. αὐτή ἡ αἵρεση κτυποῦσε κατ’ οὐσίαν τό ἴδιο βάθος τῆς πίστεως.

Μέσα στόν χῶρο τῆς Ἐκκλησίας δέν ἔχουμε νά κάνουμε μέ ἰδέες ἤ θεωρίες ἤ φιλοσοφία ἀλλά μέ ἕνα πρόσωπο πού λέγεται Ἰησοῦς Χριστός. Δέν πρόκειται γιά ἰδέες τοῦ Εὐαγγελίου, ὅσο ὡραῖες κι ἄν θεωρηθοῦν. Μέσα στήν Ἐκκλησία δέν λατρεύουμε τήν ἀγάπη, τήν ἐλευθερία ὡς ἰδέες, ἀλλά ἔχουμε νά ἀναπτύξουμε μία σχέση μέ τό πρόσωπο τοῦ Κυρίου μας Ἰησοῦ Χριστοῦ. Αὐτός ὁ Χριστός ὁ ὁποῖος ἔγινε ἄνθρωπος καί παραμένει μέσα στήν Ἐκκλησία ὡς τό πρόσωπο τό ὁποῖο ἐμεῖς εἴδαμε.  Δέν εἴδαμε τόν πατέρα ποτέ. Ἀλλά εἴδαμε τόν Θεό Λόγο καί βλέποντας τόν Θεό Λόγο εἴδαμε τόν Πατέρα. Γιατί ὁ Χριστός εἶναι ἡ εἰκόνα τοῦ Πατέρα καί ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἡ εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ. Γι’ αὐτό ὁ Χριστός ἔγινε ἄνθρωπος, γιατί εἴμαστε εἰκόνες του καί εἶναι αὐτός πού ἔπλασε τά πάντα. Ἔτσι μέσα στόν χῶρο τῆς Ἐκκλησίας ἔχουμε αὐτό τό γεγονός τῆς παρουσίας τοῦ Χριστοῦ. Ἀπό τή στιγμή πού ἔχουμε ἕνα πρόσωπο, τότε ἡ στάση μας ἀπέναντι στό πρόσωπο αὐτό δέν εἶναι στάση πίστεως. Δέν εἶναι ἀρκετό νά πεῖς στόν Χριστό ὅτι τόν πιστεύεις. Στίς ἰδεολογίες καί σέ συστήματα ἰδεῶν, σέ κοσμοθεωρίες καί κομματικές ἰδεολογίες, μπορεῖς νά πεῖς ὅτι πιστεύεις. Ὅμως μέσα στήν Ἐκκλησία δέν μπορεῖ νά γίνει αὐτό. Ἐκεῖνο πού γίνεται εἶναι ὅτι, ναί, πατᾶς πάνω στό σκαλοπάτι τῆς πίστεως ὅμως δέν μένεις ἐκεῖ, ἀλλά ἀνεβαίνεις στήν ἀγάπη.

Μέσα στήν Ἐκκλησία καλεῖσαι νά ἀναπτύξεις μία σχέση ἀγάπης μέ τόν Χριστό, χρειάζεται καί ἡ ἀποδοχή τῆς ἀλήθειας τοῦ Χριστοῦ καί τοῦ Εὐαγγελίου πού εἶναι τό πρῶτο σκαλοπάτι. Δέν μπορεῖς νά μείνεις ὅμως μόνο σ’ αὐτό. Πρέπει νά προχωρήσεις στό τέρμα. Ὁ Ἀπόστολος λέει ὅτι θά καταργηθεῖ στό τέλος καί ἡ ἐλπίδα καί ἡ πίστη καί θά μείνει ἡ ἀγάπη. Ἕνας νέος πού ἀναζητᾶ καί ψάχνει νά δεῖ ποῦ βρίσκεται ἡ ἀλήθεια, πρέπει νά καταλάβει πώς, ἐάν συγκρίνει τήν Ἐκκλησία μέ τίς ἄλλες ἀλήθειες καί τή θεωρήσει ὡς μία ἀλήθεια, ὅσο καλή διάθεση καί ἄν ἔχει, δέν μπορεῖ νά καταλάβει πώς ἡ Ἐκκλησία δέν μιλᾶ γιά μίαν ἀλήθεια, ἀλλά μιλᾶ γιά τόν Χριστό πού εἶναι ἡ ἀλήθεια τοῦ κόσμου. Ὁ Χριστός εἶναι ἡ ἀλήθεια, ἡ ἐλευθερία, ἡ δικαιοσύνη, ἡ εἰρήνη, εἶναι τό Α καί τό Ω, εἶναι τό πᾶν μέσα στήν Ἐκκλησία.

Ἑπομένως,  ὅ,τι κάνουμε στόν χῶρο τῆς Ἐκκλησίας, ὅλοι οἱ ἀγῶνες πού κάνουμε εἶναι γιά νά μπορέσουμε νά ἀγαπήσουμε τόν Χριστό μέ ὅλη μας τήν καρδία. Γιά νά μπορέσουμε νά ἀναπτύξουμε τή δική μας σχέση ἀγάπης μέ τόν Χριστό. Πῶς γίνεται ὅμως αὐτό; Τό πρῶτο πράγμα εἶναι νά ἐρευνήσουμε νά μάθουμε ποιό εἶναι αὐτό τό πρόσωπο. Γι’αὐτό στήν ἀρχή τῆς πνευματικῆς ζωῆς πολύ βοηθᾶ ἡ μελέτη. Τόσο πολύ πού οἱ πατέρες λένε πώς γιά τούς ἀρχάριους ἀνθρώπους ἡ μελέτη βοηθᾶ περισσότερο κι ἀπό τήν προσευχή ἤ τουλάχιστον   τό ἴδιο. Εἶναι πολύ σημαντικό νά διαβάζουμε πνευματικά βιβλία, βίους τῶν ἁγίων, νά δοῦμε πώς αὐτοί οἱ ἄνθρωποι πού ἐρωτεύθηκαν τόν Θεό καί ἀγωνίστηκαν στή ζωή τους, ὅπου κι ἄν βρίσκονταν, τή ζωή τους τήν βάπτισαν μέσα σ’αὐτή τήν πορεία τῆς σχέσης τους μέ τόν Θεό.   Τότε ἀρχίζει καί ἡ διαδικασία τῆς πνευματικῆς ζωῆς. Ἀρχίζει ἡ τήρηση τῶν ἐντολῶν τοῦ Θεοῦ. Καί παραμένουμε στήν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ μέσα ἀπό αὐτή τήν τήρηση τῶν ἐντολῶν Του.  Αὐτές οἱ ἐντολές δέν εἶναι ἐντολές ἰδιοτροπίας ἀλλά εἶναι φάρμακα. Εἶναι ἡ θεραπευτική ἀγωγή τῆς Ἐκκλησίας  μας τήν ὁποία  μόλις τηρήσει ὁ ἄνθρωπος ἔχει ἀποτελέσματα. Ὅσο ὁ ἄνθρωπος τηρεῖ τίς ἐντολές τοῦ Θεοῦ, παράγεται ζῆλος ὁ ὁποῖος εἶναι δύναμη, πού δίνει στόν ἄνθρωπο τήν ἕλξη νά μπορέσει νά ἀγωνιστεῖ περισσότερο. Μόλις ἀρχίσει ἡ μείωση τῆς τήρησης τῶν ἐντολῶν τοῦ Θεοῦ, ἀρχίζει καί ἡ ἐνέργεια νά πέφτει μέχρι πού νά σβήσει, νά σταματήσει δηλ. ὁ πνευματικός ἀγώνας. Ὁ Θεός στήν ἀρχή δίνει δωρεάν τή χάρη Του. Μόλις μπεῖ κάποιος στήν Ἐκκλησία ὅλα εἶναι εὔκολα. Μελέτη βίων ἁγίων, συμμετοχή σέ διάφορες ἀκολουθίες, τήρηση νηστειῶν, ὅλα γίνονται τόσο εὔκολα. Ἀκολούθως πρέπει νά ἀγωνισθεῖ ὁ ἄνθρωπος, γιά νά λάβει τή Χάρη αὐτή.

 

Ὁ Θεός λοιπόν ὁ ὁποῖος ἔγινε ἀληθινός ἄνθρωπος καί εἶναι ὁ σεσαρκωμένος Θεός Λόγος ἀποτελεῖ τό πρότυπο καθενός ἀπό ἐμᾶς ἀλλά καί τό κέντρο τῆς ἀγάπης μας. Ἐμεῖς καλούμαστε νά ἔχουμε μία προσωπική σχέση μαζί Του καί σ’ αὐτή τήν πορεία ξαναφτιάχνουμε τόν συντετριμμένο ἑαυτό μας, πού αὐτό ἔχει ὁπωσδήποτε ἕνα ἀποτέλεσμα: νά φτιαχτεῖ ξανά ἡ εἰκόνα τοῦ Θεοῦ πού ἔσπασε ὁ διάβολος μέσα ἀπό τήν πτώση. Μέσα στήν Ἐκκλησία μ’ ὅλη αὐτή τή θεραπευτική ἀγωγή πρέπει νά δοῦμε τό γεγονός τῆς θεραπείας μας, πού εἶναι συγκεκριμένο καί ἔχει συγκεκριμένους καρπούς.

(ἀπόσπασμα ἀπομαγνητοφωνημένης ὁμιλίας, δημοσιεύθηκε στο περιοδικό τῆς Μητροπόλεως Λεμεσού «Παράκληση», τεύχος 76)

 

 

Σύντομα ιστορικά στοιχεία για την διαμόρφωση της περιόδου του Τριωδίου και της νηστείας της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.

sarakosti

Επιμέλεια έρευνας: πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Η διαμόρφωση της περιόδου του Τριωδίου σχετίζεται με την δημιουργία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Στην Αρχαία Εκκλησία ο ρόλος της   Μ.Τεσσαρακοστής ήταν η προπαρασκευή των κατηχουμένων για την βάπτιση, που γινόταν το Μεγάλο Σάββατο.

Οι 40 μέρες της νηστείας  ήταν γι΄αυτούς ο καιρός της μετανοίας και οι αγώνες κατά των παθών και των πειρασμών. Η ιστορική πορεία της καθιέρωσης της νηστείας αυτής έχει τους  εξής σταθμούς.

Α. Μέχρι τον 3ο αιώνα η προπασχάλιος νηστεία ήταν μόνο δύο μέρες. Από τα μέσα του 3ου αιώνα η νηστεία επεκτάθηκε σε ολόκληρη την εβδομάδα ,χωρίς όμως να υπάρχει ομοιομορφία παντού ως προς την τήρησή της όπως μας πληροφορεί σχετική μαρτυρία του Αγίου Διονυσίου Αλεξανδρείας.

Β. Από τον 4ο αιώνα στα Ιεροσόλυμα αρχίζει να διαμορφώνεται το λειτουργικό περιεχόμενο της εβδομάδος πριν  την Κυριακή του Πάσχα, που την ονόμαζαν από τότε Μεγάλη εβδομάδα. Από τότε η νηστεία του Πάσχα επεκτείνεται από έξι σε  σαράντα μέρες. Η αιτία της επέκτασης  της νηστείας οφείλονταν στην επιθυμία των χριστιανών να μιμούνται την νηστεία του Χριστού στην έρημο ,για να προετοιμάζονται καλύτερα για το Πάσχα. Οι 40 μέρες νηστείας καθιερώθηκαν για πρώτη φορά στην Συρία και από εκεί απλώθηκε σε όλο τον χριστιανικό κόσμο. Την περίοδο του  4ου αιώνα παρατηρούνται ,σύμφωνα με τον ερευνητή Κ.Μηλιαρά δύο αριθμήσεις.Η πρώτη είναι η Παλαιστινιακή και η δεύτερη η Αντιοχειακή. Το Παλαιστινιακό  σύστημα αριθμούσε έξι  εβδομάδες της Τεσσαρακοστής περιλαμβάνοντας την Μεγάλη Εβδομάδα και τα Σάββατα και τις Κυριακές,μέχρι την Μ.Πέμπτη. Το Αντιοχειανό σύστημα εφαρμόστηκε στην Μικρά Ασία και στην Κων/πολη .Αυτό απέκλεισε από τις 40 μέρες της νηστείας τα Σάββατα και τις Κυριακές, παρατείνοντας έτσι τις εβδομάδες της νηστείας. Στην περιοχή όμως της Αντιόχειας ο Πατριάρχης Σεβήρος παρατείνει την νηστεία έως οκτώ εβδομάδες (8χ5=40),δίνοντας ένα νέο νόημα στην νηστεία.

«Οι οκτώ εβδομάδες (ο αριθμός οκτώ είναι ο αριθμός της Ανάστασης) συμβολίζουν τον καθαρισμό των πέντε αισθήσεων . «Οι  γαρ τας πέντε αισθήσεις δι΄ων η αμαρτία λαμβάνει παρείσδυσιν ακοήν φημί και όρασιν και αφήν και γεύσιν και όσφρησιν,οκτάκις καθαίροντες τεσσαράκοντα ημέρας νηστεύουσιν,ίνα της μακαρίας εκείνης ημέρας τύχωσι της ογδόης και πρώτης» (Ι.Δαμασκηνού:Περί των αγίων νηστειών) (Ανθρωπολογία Τριωδίου)

Γ. Στο τέλος του 4ου αιώνα και στα Ιεροσόλυμα η νηστεία επεκτάθηκε από έξι σε οκτώ εβδομάδες αλλά η Τεσσαρακοστή διακρίθηκε από την Μ.Εβδομάδα. Η Τεσσαρακοστή τελείωνε ,όπως και σήμερα την Παρασκευή της έκτης εβδομάδος,πριν το Σάββατο του Λαζάρου.Στην Κων/πολη όμως αριθμούσαν τις περιόδους και όχι τις μέρες της νηστείας .Πέντε εβδομάδες για επτά μέρες και μια εβδομάδα για πέντε μέρες,διότι η Τεσσαρακοστή τέλειωνε την Παρασκευή της έκτης εβδομάδος.Αυτό το σύστημα διατηρείται και σήμερα.

Δ. Όπως προαναφέρθηκε ο Πατριάρχης Σεβήρος καθόρισε οκτώ εβδομάδες νηστείας. Μετα την Δ Οικουμενική Σύνοδο η όγδοη εβδομάδα νηστείας έγινε ιδιαίτερη νηστεία για τους Μονοφυσίτες (Αντιχαλκηδόνιους) ,προκειμένου να διακρίνονται από τους Χαλκηδόνιους.Αυτό το γεγονός έγινε αιτία έντονων διαφωνιών και αντιπαραθέσεων μεταξύ Χαλκηδονίων και Μονοφυσιτών στην Παλαιστίνη, όπου εκεί οι Ορθόδοξοι νήστευαν οκτώ εβδομάδες από τον 4ο αιώνα. Ο Άγ.Ιωάννης ο Δαμασκηνός έγραψε λόγο «περί των αγίων νηστειών» προτρέποντας τις δύο πλευρές να ειρηνεύσουν.Για να διαφοροποιηθούν οι Χαλκηδόνιοι από τους Μονοφυσίτες καθιερώνεται η όγδοη εβδομάδα σαν μια προπαρασκευαστική εβδομάδα,η εβδομάδα της Τυροφάγου.

Ε.Στην Κων/πολη από τον 6ο αιώνα αυξήθηκαν οι προπαρασκευαστικές εβδομάδες της Τεσσαρακοστής με την προσθήκη της Κυριακής του Ασώτου και της Κυριακής των Απόκρεω. Αυτά μνημονεύνονται σε χειρόγραφα της Ιεράς Μονής Δοχειαρίου και Μεγίστης Λαύρας καθώς και σε χειρόγραφα που υπάρχουν στην Εθνική βιβλιοθήκη. Επίσης ο Πατριάρχης Νικηφόρος (806-815) καθιερώνει την εβδομάδα της Τυρινής απαγορεύοντας την εβδομάδα αυτή την κρεωφαγία, επιτρέποντας μόνο κατανάλωση γαλακτερών για να τονίσει την διαφορά της νηστείας Μονοφυσιτών και Χαλκηδονίων. Όσον αφορά την Κυριακή του Τελώνου και Φαρισαίου, μνημονεύεται από τον όγδοο αιώνα και μετά. Η αιτία της επέκτασης των προπαρασκευαστικλων εβδομάδων ήταν «προς σταδιακήν είσοδον εις την νηστεία και την βαθμιαία προπαρασκευήν του πιστού δια τον εορτασμόν της Αναστάσεως του Κυρίου»(Ξ.Παπαχαραλάμπους. Η αληθής νηστεία κατά το Τριώδιο. Αθήνα 1980).

Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι «Η Παλαιστίνη συνδέεται με τον καταρτισμό και την ανάπτυξη της Μεγάλης Εβδομάδος,ενώ η Κων/πολη συνδέεται με την διαμόρφωση της δομής του Τριωδίου και των προπαρασκευαστικών εβδομάδων».( Dan Nicolae Obancea.-Ανθρωπολογία του Τριωδίου)

ΠΗΓΕΣ-ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ.

Α.Καλλίστου Μηλιαρά.Ιστορική επισκόπηση του Τριωδίου

Β.Ευαγγέλου Θεοδώρου .Η Μορφωτική αξία του ισχύοντος Τριωδίου

Γ. Dan Nicolae Obancea.Η ανθρωπολογία του Τριωδίου.Θες/νικη 2013.

Δ..Ξ.Παπαχαραλάμπους.Η αληθής νηστεία κατά το Τριώδιο.Αθήνα 1980).

 

Οι υμνογράφοι του Τριωδίου.

 

πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Σημείωση. Στο παρακάτω άρθρο γίνεται ερευνητική καταγραφή των υμνογράφων του Τριωδίου, χωρίς να γίνεται εκτενής αναφορά στους υμνογράφους της Μεγάλης Εβδομάδος. Για τους υμνογράφους αυτούς και για τα έργα τους έχουμε δημοσιεύσει παλιότερα σχετικό άρθρο.

…………………………………………………………………..

Ο καταρτισμός του σημερινού έντυπου Τριωδίου έγινε σε διάφορες ιστορικές περιόδους. Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ο καθηγητής Ευάγγελος Θεοδώρου, «το Τριώδιο είναι αποτέλεσμα μιάς «μακράς εξελίξεως ,γενομένης απ΄αυτής της αποστολικής εποχής μέχρι του τέλους των βυζαντινών χρόνων»

Μέχρι τον 6ο αιώνα το Τριώδιο αποτελούνταν  από ψαλμούς  και αναγνώσματα. Μόνο για  την Κυριακή υπήρχε ένα τροπάριο ,το  ιδιόμελο, που ψάλλεται και σήμερα στα απόστιχα του Εσπερινού της Κυριακής, όπως π.χ.το  «Δεύτε εκκαθάρωμεν εαυτούς…» (Α Κυριακή των Νηστειών). Στην Κων/πολη την ίδια εποχή,  μετά το προφητικό ανάγνωσμα της Τριθέκτης υπήρχε και ένα τροπάριο. Ο ποιητής των τροπαρίων αυτών ήταν ο Όσιος Αυξέντιος ,που ασκήθηκε στην Βιθυνία.

Ο Άγιος Σωφρόνιος,  που εμφανίζεται στην Παλαιστίνη κατά τον 7ο αιώνα, ως «έξοχος ποιητής και ρήτωρ» πλούτισε τον ασματολογικό κύκλο με αρκετά Ιδιόμελα.

ffffffffffffff

Μετά τον Πατριάρχη Σωφρόνιο ,σύμφωνα με τον Σωφρόνιο Ευστρατιάδη, «άρχεται ολόκληρος σειρά διαπρεπών Παλαιστινίων υμνογράφων των οποίων τα ποιήματα καθόρισαν τον χαρακτήρα και τον καταρτισμό της μελλούσης συλλογής του Τριωδίου και μόρφωσαν ένα εκ των θεμελιωδών αυτού τμημάτων. Κατά την περίοδο αυτή η εκκλησιαστική ποίησις εισέρχεται εις νέον στάδιο δια των λεγομένων Κανόνων. Εφευρέτης αυτού θεωρείται ο Ανδρέας Κρήτης».

Στον Άγιο Ανδρέα αποδίδονται τα εξής:

-Ο Κανόνας της Τετάρτης της Τυρινής περί νηστείας.

-Ο Μέγας Κανόνας της Πέμπτης της Ε΄εβδομάδας.

-Ο Κανόνας της εσπέρας της Παρασκευής πρό των Βαϊων.

Μετά τον Άγιο Ανδρέα εμφανίζονται οι δύο μεγάλοι υμνογράφοι Ιωάννης ο Δαμασκηνός και ο Κοσμάς; Μαϊουμά, μοναχοί της Λαύρας του Αγίου Σάββα. Σε αυτούς αποδίδονται ύμνοι της Μεγάλης κυρίως εβδομάδος. Στον Δαμασκηνό αποδίδεται ο κανόνας του Αγίου Θεοδώρου της Παρασκευής της Α εβδομάδας των Νηστειών.

Μεταγενέστεροι απ΄ αυτούς είναι,ο Ανδρέας ο πηρός ή Τυφλός και ο Στέφανος Σαββαϊτης. Ο Ανδρέας ο Πηρός έγραψε κατανυκτικά ιδιόμελα από της Κυριακής του Τελώνου και Φαρισαίου και εξής σε κάθε μέρα εκτός των Σαββάτων.Ο Στέφανος συνέθεσε ιδιόμελα της Κυριακής του Τελώνου και Φαρισαίου ,της Κυριακής του Ασώτου,της Ε΄εβδομάδος των Νηστειών και του Σαββάτου του Λαζάρου(Καλλίστου Μηλιάρα  «Ιστορική επισκόπηση του Τριωδίου).

Κατά τον 8ο αιώνα εμφανίζεται ο υμνογράφος Ηλίας(+797) Πατριάρχης Ιεροσολύμων «υπέρμαχος των αγίων εικόνων». Σε αυτόν αποδίδεται ο κανόνας της Δ΄Κυριακής περί του πεσόντος εις τους ληστάς «Ωμοιώθην,Χριστέ,τω εν χερσί των ληστών περιπεσόντι..»

Κατά την περίοδο αυτή στην Κων/πολη εμφανίζονται ως υμνογράφοι οι Πατριάρχες Κων/πόλεως Γερμανός(+740) και Ταράσιος(+850).Σύμφωνα με τους ερευνητές Ευάγγελο Θεοδώρου και Θ.Ξύδη στον Γερμανό αποδίδονται:Το ιδιόμελο του Σαββάτου του Λαζάρου «Μέγα και παράδοξο θαύμα τετέλεσται σήμερον..»και τρείς κανόνες .Οι κανόνες είναι αφιερωμένοι:Στον Άγιο Θεόδωρο τον Τήρωνα («Τω ρυσαμένω.Εν τη αγία σου καταυγαζόμενοι μνήμη»),στους προφήτες κατά την Α εβδομάδα της Τεσσαρακοστής (« Τω ρυσαμένω τον Ισραήλ. Τα ακροθίνια της νομικής ευσέβειας» και στην Παρασκευή πρό των Βαϊων («Τω εκτινάξαντι ..Ως προεόρτιον χαράν την του Λαζάρου ανάστασιν» ).

Ag-Tarasios-2011

Στον Πατριάρχη Ταράσιο ανήκουν τα δύο ιδιόμελα της Κυριακής της Ορθοδοξίας («Η χάρις επέλαμψε της αληθείας…» και «Οι εξ ασεβείας εις ευσέβειαν προβάντες…») καθώς και το  Κοντάκιο  της ημέρας αυτής «Ο απερίγραπτος Λόγος του Πατρός…».

Στα χειρόγραφα υπάρχει ακόμα ένας κανόνας που αποδίδεται στον Άγιο Ταράσιο,περί νηστείας «Τω την άβατον.Αδιαλείπτως ταις ηδοναίς του σώματος.(Ε.Θεοδώρου.η μορφωτική αξία του ισχύοντος Τριωδίου).

ag-Theod-Stud-Psifidoto

Κατά τον 9ο αιώνα εμφανίζεται στην Κων/πολη ο υμνογράφος Θεόδωρος Στουδίτης (+826) ηγούμενος της Μονής Στουδίου.Ο Θεόδωρος Ξύδης γράφει σχετικά: «Ιδίως ποιητής του Τριωδίου είναι ο Θεόδωρος Στουδίτης μαζί με τον αδελφό του Ιωσήφ τον Θεσσαλονίκης.Μιμητής του Κοσμά Μαϊουμά έγραψε κανόνες και τριώδια ιδίως στην Μεγάλη Τεσσαρακοστή….Στο έντυπο Τριώδιο,σύμφωνα με μαρτυρίες χειρογράφων κωδίκων(Λαύρας 1202,Εθνικής βιβλιοθήκης Παρισίων 244 και Βατικανού 771) στον Θεόδωρο Στουδίτη αποδίδονται οι πλήρεις κανόνες του Σαββάτου και της Κυριακής των Απόκρεω,του Σαββάτου της Τυρινής και της Γ΄Κυριακής Νηστειών ή Σταυροπροσκυνήσεως,έπειτα τα Τριώδια στις καθημερινές κάθε εβδομάδας της Μ.Τεσσαρακοστής και τα τέσσερα Τετραώδια των Σαββάτων της Β΄,Γ.Δ και Ε εβδομάδος καθώς και τα προσόμοια στιχηρά και τα καθίσματα κάθε ημέρας  της Τεσσαρακοστής»

Όπως σημειώνουν οι ερευνητές Κ.Μηλιαράς,Θ.Ξύδης και Ε.Θεοδώρου το περιεχόμενο των ασμάτων του Αγίου Θεοδώρου του Στουδίτη στην Τεσσαρακοστή συνάδει με τον κύκλο των αναμνήσεων των ημερών της εβδομάδος.Τα άσματα της Τετάρτης και της Παρασκευής αφιερώνονται στον Σταυρό και τα Πάθη του Χριστού και τα άσματα της Πέμπτης εγκωμιάζονται οι Άγιοι Απόστολοι.Τα Τετραώδια των Σαββάτων «διαλαμβάνουσι περί των κεκοιμημένων και των μαρτύρων,τα δε της Δυτέρας και Τρίτης περί μετανοίας».

Ο Ιωσήφ Στουδίτης αποτελεί τον δεύτερο βασικό υμνογράφο του Τριωδίου, που προέρχεται από την εκκλησία της Κων/πόλεως. Συνέταξε κύκλο κανόνων από την Δευτέρα της πρώτης εβδομάδος της Τεσσαρακοστής μέχρι του Σαββάτου πρό της Πεντηκσστής. Για τις ημέρες της Τεσσαρακοστής ,εξαιρέσει των Σαββάτων, ο Ιωσήφ έγραψε διπλή σειρά Τριωδίων και στιχηρών. Στο έντυπο Τριώδιο έμεινε μόνο η πρώτη σειρά των Τριωδίων αυτού.

Τρίτος υμνογράφος, μιμητής του Οσίου Θεοδώρου του Στουδίτου ήταν ο Κλήμης ,μαθητής του Θεοδώρου που  πιθανώς διαδέχτηκε αυτόν στην ηγουμενία της Μονής. Συνέταξε κανόνες που φέρουν το όνομά του στις ακροστιχίδες («Κλήμεντος» ή «Κ(λ)ήμεντος» όταν αφαιρέθηκε η β ωδή).

Άλλοι Στουδίτες υμνογράφοι του Τριωδίου με  τα αντίστοιχα υμνογραφήματα είναι:

-Πέτρος Στουδίτης: Κανόνας στην Κυριακή του Ασώτου-«Γήν εφ΄ην ουκ έλαμψεν. Πάντες νυν βοήσωμεν»

-Νικόλαος Στουδίτης: Κανόνας στο Σάββατο της Ε΄εβδομάδος . « Ανοίξω.Ηρέτισας άχραντε λαόν και πόλιν Βασίλειον»

-Δανιήλ Στουδίτης:Κανόνας της Ε εβδομάδος περί του ολουσίου και του Λαζάρου «Ως εν ηπείρω.Αποσφαλέντες απάτη θείας ζωής»

-Βασίλειος Στουδίτης:Κανόνας της Ε΄Κυριακής . «Ως ηπείρω. Άρτι το ξύλον το θείον.»

-Μάρκος Στουδίτης: Κανόνας στην Αγία Μαρία την Αιγυπτία.

«η κεκομένη την άτομον.Τω τρισηλίω φωτι προσπελάσαντι» (Τριώδιο Βατοπαιδίου αριθμ.315-949)

Στον 9ο αιώνα ανάγονται και άλλοι γνωστοί υμνογράφοι της Εκλησίας Κων/πόλεως:Ο Πατριάρχης Μεθόδιος,η μοναχή Κασία ή Κασσιανή (συνέθεσε στιχηρά της Κυριακής του Τελώνου και Φαρισαίου καθώς και το γνωστό δοξαστικό της Μ.Τρίτης «Κύριε η εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσούσα γυνή.),ο αυτοκράτορας Θεόφιλος (αποδίδονται σε αυτόν  το ιδιόμελο της Κυριακής των Βαϊων «Εξέλθετε έθνη εξέλθετε λαοί..),ο μοναχός Μάρκος (διασώθηκε κανόνας στην Μαρία την Αιγυπτία,που υπάρχει στο Τριώδιο Βατοπαιδίου αριθμ.315-949), ο αυτοκράτορας Λέων ΣΤ ο σοφός (886-911)(αυτός συνέθεσε ιδιόμελα της Γ Κυριακής Βηστειών ,της Παρασκευής προ των Βαϊων και του Σαββάτου του Λαζάρου), Χριστόφορος Κωνσταντινοπολίτης (σε αυτόν αποδίδεται ο κανόνας της Κυριακής της Τυρινής περί του πεσόντος Αδάμ), Σέργιος Λογοθέτης (σε αυτόν αποδίδεται ιδιόμελο της Μ.Παρασκευής) και Γεώργιος Παπίας (και σε αυτόν αποδίδεται ιδιόμελο «Εξέδυσαν με τα ιμάτιά μου ..»της Μ.Παρασκευής).

image002

Την περίοδο αυτή εμφανίζεται και το όνομα του υμνογράφου Θεοφάνους του Γραπτού,μητροπολίτη Νικαίας.Σε αυτόν αποδίδονται οι κανόνες στους προφήτες και στην Κυριακή της Ορθοδοξίας,στην Β Κυριακή περί του Ασώτου και τέσσερις συμπληρωματικές ωδές στο τετραώδιο του Κοσμά στο Σάββατο του Λαζάρου. Επίσης σε αυτόν αποδίδονται τα ιδιόμελα της Κυριακής των Απόκρεω  «Όταν τίθενται θρόνοι…», «Δανιήλ ο προφήτης,ανήρ επιθυμιών γενόμενος..»,τα τρία στιχηρά της Κυριακής της Τυρινής  «Οίμοι ! Ο Αδάμ εν θρήνω κέκραγεν…»,¨ «Το στάδιο των αρετών ηνέωκται…», ¨Αδάμ του Παραδείσου διώκεται…».

Από τον 9ο αιώνα μέχρι τον 14ο αιώνα αρχίζει η τρίτη και η τελευταία περίοδος καταρτισμού του Τριωδίου.Από τους υμνογράφους της περιόδου αυτής είναι γνωστοί εξής: Κων/νος ο Πορφυρογέννητος (συνέθεσε τροπαρια Μ.Εβδομάδας) ,ο Συμεών ο Μεταφραστής (συνέθεσε δύο κανόνες στον θρήνο της Θεοτόκου), Θεόδωρος ο πρωτοασηκρίτης (σε αυτόν αποδίδονται τρία ιδιόμελα στον Άγιο Θεόδωρο τον Τήρωνα «Χορεύουσι στίφη μαρτύρων χαρμονικώς…», «Η καθαρά και πανάμωμος νηστεία επιδημήσασα νυν προς ημάς…», «Τη μαρτυρική σου προς Θεόν παρρησία…»), Ιωάννης Μητροπολίτης Ευχαϊτων (συνθέτης δύο κανόνων στον Θεόδωρο τον Τήρωνα που υπάρχουν στον Όρθρο του Α Σαββάτου των Νηστειών), ο Νικηφόρος Βλεμμύδης (σε αυτόν αποδίδεται το ιδιόμελο του Μ.Σαββάτου «Τον ήλιο κρύψαντα…») .

Τελευταίος γνωστός υμνογράφος του Τριωδίου είναι ο Πατριάρχης Κων/πόλεως Φιλόθεος,ο ποιητής της ακολουθίας του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά.

ΠΗΓΕΣ-ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Α.Καλλίστου Μηλιαρά.Ιστορική επισκόπηση του Τριωδίου

Β.Ευαγγέλου Θεοδώρου .Η Μορφωτική αξία του ισχύοντος Τριωδίου

Γ.Θεοδώρου Ξύδη.Βυζαντινή υμνογραφία. Ο Υμνογάφος Θεοφάνης ο Γραπτός.

Δ.Παναγιώτη Τρεμπέλα.Εκλογή Ελληνικής Ορθόδοξης υμνογραφίας.

Ε. Dan Nicolae Obancea.Η ανθρωπολογία του Τριωδίου.Θες/νικη 2013.